राजनीतिक अस्थिरता र कोरोना भाइरस संक्रमण फैलिदै गएकाे अवस्थामा बजेट निर्माण गर्नु चुनौतिपूर्ण

Apr 19, 2021 06:54 PM Merolagani

 डा. डिल्लीराज खनाल
अहिलेको गम्भिर बहस तथा छलफलको बिषय नै दोस्रो चरणको कोरोना भाइरस र यसले पार्ने प्रभावका बारेमा नै केन्द्रित हुन थालेको छ । पहिलो चरणको कोरोना भाइरसको संक्रमण पछि अर्थतन्त्र पुर्नस्र्थापनाको प्रक्रियामा थियो । सबैले भन्ने गरेको अर्थतन्त्रले ‘लय’ समाप्ने दिशामा लागेको थियो ।

यद्यपि अझै पनि कतिपय क्षेत्रमा पहिलो चरणमा कोरोना भाइरस फैलिएपछि लकडाउन र निषेधाज्ञा लगाउँदा मानिसको दैनिक जीवनमा पारेको असर र अर्थतन्त्रमा पारेको प्रभाव त बाँकी नै छ । बिशेषगरी, पर्यटन क्षेत्रमा पहिलो चरणको कोरोना भाइरसको असरले अहिलेसम्म उक्त क्षेत्र माथि उठन सकेको छैन् ।

पहिलो चरणको कोरोना भाइरसको असर समाप्त नहुदै दोस्रो चरणको कोरोना भाइरसको संक्रमण अप्रत्यक्ष रुपमा बढेको छ । हुन त कतिपय विज्ञहरुले अर्को चरणको कोरोना भाइरसको तरङ (वेभ) आउन सक्छ भनेका थिए ।

विश्व व्यापी रुपमा कोरोना भाइरसले तहल्का नै मच्चाएको छ । शक्ति शाली राष्ट्र अमेरिकामा त अहिले तुलनात्मक रुपमा नियन्त्रण (कन्ट्रोल) भइसकेको छ । अमेरिकामा त ‘लिडरशीप’ ले कति फरक पार्दो रहेछ भन्ने पनि देखियो । पूर्व राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भन्दा अहिलेका राष्ट्र पति जो वाईडेनले राम्रो काम गरेको पनि देखियो । त्यसैले पनि कोरोना भाइरस अमेरिकामा धेरै नियन्त्रणमा आएको छ ।

दोस्रो चरणको कोरोना भाइरसको संक्रमण दक्षिणतिरको छिमेकी मुलुक भारतमा बढी फैलिरहेको छ । पहिलो चरणमा भन्दा अहिले दोस्रो चरणमा जुन परिणाममा कोरोना भाइरस भारतमा फैलिरहेको छ, त्यसको असर नेपालमा पनि पर्ने देखिन्छ । अहिले नेपालमा जति पनि कोरोना भाइरसको परिक्षण भइरहेका छन्, ती मध्ये ५०/६० प्रतिशत त भारतबाट आएका मानिसमा ‘पोजेटिभ’ देखिएको छ । यो क्रमशः समुदायमा फैलिदै जाने खतरा बढेको छ । यसले फेरी ठूला कदम (स्टेभ) चाल्नु पर्ने देखिन्छ । अहिले सरकारले विद्यालयहरु बन्द गर्ने घोषणा गरिसकेको छ ।

अब फेरी लकडाउनदेखि लिएर अरु प्रकारका ठूला कदमहरु चाल्नु पर्ने अवस्था आउन सक्छ । त्यसको प्रत्यक्ष वा अपत्यक्ष असर अर्थतन्त्रमा पर्ने नै देखिन्छ । स्वास्थ्यको चुनौती थापिने भएको छ । आम रुपमा हिजोका दिनमा भन्दा पनि अझ खतरापूणर् अवस्था आउने हो कि भन्ने देखिएको छ । यसको अर्थ अघिल्लो आर्थिक वर्षमा आर्थिक बृद्धिदर २ प्रतिशत नकारात्मक भएको थियो । रोजगारीमा त्यसको असर देखिएको थियो । त्यसको असर गरिवीमा व्यापक रुपमा परेको थियो । जो सबभन्दा जोखिममा बाँच्न बाध्य वर्ग छन्, तिनीहरुलाई बढी असर पर्ने भएको छ ।

गरिव, विपन्न, असहाय, बृद्धहरुदेखि लिएर महिलाहरुमा यसको असर बढी पर्ने भएको छ । विश्वव्यापी रुपमा नै महिलामा यसको असर बढी परेको छ । श्रम गरेर खाने जोखिम वर्ग र समुदाय छन्, तिनीहरुलाई प्रतिकुल असर पार्ने देखिएको छ ।

कोरोना भाइरसले थिलथिलो भएको समयमा पेट्रोलिय पदार्थको मूल्य बृद्धि

एकातिर कोरोना भाइरसले अर्थतन्त्रलाई थिलथिलो बनाएको छ । यसबीचमा नै पेट्रोलिय पदार्थको मूल्य बृद्धि भएको छ । अहिले नेपाल र भारतबीचको पेट्रोलिय पदार्थको मूल्यको ‘स्पेश’ मात्रात्मक रुपमा बढी नै छ । त्यसो हुनाले नेपालबाट भारतमा पेट्रोलियम पदार्थको चोरी भइरहेको हामीले छापाहरुमा देखिराखेका छौं । त्यसरी भइरहेको चोरीलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्ने बारेमा त्यति सजिलो छैन् ।

अर्कोकुरा, विश्वासनियतको समस्या पनि छ । जति बेला मूल्य घट्छ, त्यतिबेला तुलनात्मक रुपले मूल्य नघटाउने तर, मूल्य बढ्दा हरेक हप्ता जस्तो बढाउने गरिएको छ । यसले पनि विश्वासनियतमा प्रश्न चिन्ह उठेको हो ।

कोरोना भाइरस फैलिने हो कि भन्ने डरले पनि जनतामा मर्का परेको छ । अर्कोतिर पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढेको छ । पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्दा उपभोक्तादेखि उत्पादन सामग्रीलाई पनि त्यतिको असर पारेको छ। पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बृद्धिले विऊदेखि बेसारसम्मको उत्पादनलाई असर पार्छ ।

कोरोना भाइरसको संक्रमण फेरी बढ्दै जाने हो भने यसले अर्थतन्त्रमा पनि प्रतिकुल असर पार्ने देखिन्छ । सरकारलाई पनि ठूलो चुनौति थपिने र बजेट निर्माण तर्फ पनि यसले थप चुनौती दिने छ ।

किन बढ्यो पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य

साउदी अरबियाले अरुतिर पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य नबढाउने तर एशियन देशहरुमा मूल्य बढाउने निणर्य गरेको छ । भारतले साउदी अरयिबाट आयात गर्ने पेट्रोलियम पदार्थलाई अलिकति घटाउनु पर्छ भन्नेतिर लागिरहेको भन्ने सुनिन्छ । त्यसको पनि थप असर परेको देखिन्छ । त्यसो हुनाले अन्तराष्ट्रिय बजारमा नै जुन किसिमको मूल्य बढेको छ ।

त्यसमा पनि भारतजस्ता देशमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढेको छ । त्यसैको असरले नेपालमा पनि पेट्रोलिय पदार्थको मूल्य बढेको हो । तरपनि लोक कल्याणकारी,समाजवाद उन्मुख सरकारले यसलाई तत्कालिन र दीर्घकालीन असरलाई कसरी कम गर्न सकिन्छ भन्ने बिषयमा सोच्नु जरुरी छ ।

कोरोना भाइरससँगै राजनीतिक अस्थिरताले थपियो झनै चुनौती

करोना भाइरसको संक्रमण बढेसँगै अहिले मुलुकमा जुन प्रकारको राजनीतिक अस्थिरता छ, त्यो थप चुनौतीको बिषय बनेको छ । हरेक प्रदेशमा सरकार र प्रतिपक्षबीच जुन तिक्तता विकास हुँदै गएको छ । यद्यपी केन्द्रीय सरकार पनि के हुने हो भन्ने कुरा भइरहेको छ ।

कोरोना भाइरसको यस्तो संकटका बेलामा त्यसले झन प्रतिकुलता थपेको छ । यस्तो संकटमा सबै राजनीतिक दल, नागरिक समाज, सरोकारवाला, को सरकारी पक्ष र को प्रतिपक्ष भन्दा पनि सबै एकै ठाउँमा उभिएर संकटको सामना गर्न तयार हुनु पर्छ । तर, त्यसरी एक ठाउँमा उभिएर कोरोना भाइरस संक्रमणको सामना गर्न तयार हुन सकिरहेको स्थिति छैन् ।

पहिलो चरणको कोरोना भाइरसको संक्रमण भन्दा दोस्रो चरणको यो अवस्था झन भयानक हुने हो कि भन्ने त्रास छ । यस्तो बेलामा सत्ताको लुछाचुडी, सत्ताकै विरुद्धका उभिएर अस्थिरता बढाउने काम भएको छ । कोरोना भाइरस संक्रमणको यो चुनौतीमा राजनीतिले थप अस्थिरता ल्याउने काम गरेको छ ।

यस्तो अवस्थामा बजेट निर्माण थप कठिन

कोरोना भाइरस संक्रमणको यो अवस्था, राजनीति अस्थिरतका बीचमा बजेट निर्माणको कुरा थप चुनौतीपूण र जोखिमपूर्ण । जुन किसिमको मान्यतामा उभिएर बजेट बनाउने तयारी भइरहेको छ, त्यो मान्यता उलंघन हुने अवस्था छ ।

अहिले एकदमै अनिश्चितता छ । एकातिर कोरोना भाइरस संक्रमण फैलिएको छ, अर्कोतिर राजनीतिक अस्थिरता छ । एकै समयमा करोना र राजनीतिक संकट आएको छ । त्यसले गर्दा आजका मान्यतामा उभिएर बजेट बनाउँदा भोली फरक किसिमको परिस्थिति आयो भने त समस्या हुन्छ । बजेटले जुन किसिमको लक्ष्य, उद्देश्य, कार्यक्रम वा नीति जुन कुरा सम्बोधन गर्नु पर्ने हो त्यो व्यवहारमा लागु हुन नसक्ने अवस्था पनि आउन सक्छ । त्यो हिसाबले पनि बजेटमा अनिश्चितता छ । अहिले बजेटमा जुन सिलिङ तोकिएको छ । त्यसको अर्थ बुझन सकिरहेको छैन् ।

अमेरिकाको कुरा गर्ने हो भने विश्वको कुल ग्राहस्थ उत्पादन (जिडिपी) २४ प्रतिशत अमेरिकाको छ । त्यसको २५ प्रतिशत जति घाटा बजेटबाट नोट छापेर अमेरिकाले आर्थिक तथा अन्य राहत सर्वसाधारण नागरिकलाई प्रदान गरिरहेको छ ।

उद्योग तथा व्यवसायलाई राहत दिने गरेको छ । अमेरिकीले अहिले मासिक १४ सय डलर ‘अटोमेटिक’ रुपले प्रत्येक व्यक्तिको खातामा राखि दिने काम गरेको छ । अमेरिकाले तीन प्रकारका स्वास्थ्यका, जनहितका र अर्थतन्त्रको संकटलाई सम्बोधन गरिरहेको छ । अर्थतन्त्र संकटमा परेको बेला वा खुम्चिएको बेलामा जनतालाई उद्धार हुने कार्यक्रम ल्याउनु पर्छ ।

त्यसो भन्नुको अर्थ वित्तीय असन्तुलन, वित्तीय अराजकता ल्याएर होइन, सीमा भित्र रहेर वा सन्तुलित अर्थतन्त्रलाई धेरै नबिगारीकन राहत प्याकेजहरु ल्याउनु पर्छ ।

बजेटले सबै क्रमागत कार्यक्रमलाई नभ्याउने हुन सक्छ । कोरोना भाइरस संक्रमणका कारण अझै धेरै ‘रिसोर्स’ स्वास्थ्यमा पठाउनु पर्ने हुन सक्छ । आम नागरिक बाँच्नका लागि पनि एक किसिमको ‘सर्पोट’ चाहिने हुन सक्छ । त्यतातर्फ बजेट केन्द्रीत हुनु पर्छ । प्रतिकुलतालाई संम्बोधन गरी बजेट आउनु पर्छ ।

(अर्थविद डा. डिल्लीराज खनालसँग मेरो लगानीका विष्णु बेल्वासेले गरेको कुराकानीमा आधारित लेख)

comments powered by Disqus

त्रैमासिक वित्तीय विवरणमा लापरवाही, लगानीकर्ता भन्छन्, 'शेयरमूल्य तलमाथि गर्ने गरी वित्तीय विवरणमा खेल्न थालियो'

May 09, 2021 06:07 PM
  • रबिन पाैडेल

नेपाल स्टक एक्सचेञ्जमा सूचीकृत कतिपय कम्पनीहरुले वित्तीय विवरण प्रकाशनमा लापरवाही गरी गलत विवरणहरु प्रकाशनमा ल्याउन थालेका छन्।पछिल्लाे समय कतिपय कम्पनीहरुले गलत रिपोर्ट प्रकाशित गरेर लगानीकर्तालाई भ्रममा पार्ने गरेको देखिएको छ।