बिहानको ११ बज्न लाग्दा काठमाडौँको एउटा मध्यम वर्गीय परिवारको बैठक कोठामा दुई फरक दृश्य देखिन्छन्।

६५ वर्षीय सुवेदी बाजे (नाम परिवर्तन) चस्मा मिलाउँदै जग्गाको लालपुर्जा र बैंकको मुद्दती निक्षेपको रसिद सुमसुम्याउँदै हुनुहुन्छ। त्यहीँ सँगै बसेका उनका २५ वर्षीय नाति भने हातमा मोबाइल बोकेर नेप्सेको ग्राफ हेर्दै कहिले मुस्कुराउँछन् त कहिले टोलाउँछन्।

बाजे भन्छन्, 'छोरा, यो हावाको भरमा चलेको कागजी महलमा पैसा नहाल। डुब्छौ। बरु दुई आना जग्गा जोड्, त्यो त आँखाले देखिन्छ, छुन सकिन्छ।'

नाति जवाफ दिन्छन्, 'हजुरबुबा, यो जमाना जग्गामा अल्झिने होइन,प्रविधिमा खेल्ने हो। यो जुवा होइन, वित्तीय स्वतन्त्रताको बाटो हो।'

सुवेदी परिवारको यो संवाद आज नेपालका लाखौँ घरधुरीको साझा कथा बनेको छ। शेयर बजारलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा देखिएको यो ‘पुस्तान्तरण’ (जेनेरेसन ग्याप)ले नेपाली समाजमा एउटा नयाँ खालको सामाजिक र मनोवैज्ञानिक बहस सिर्जना गरेको छ।

पुरानो पुस्ताको डर: ‘कागजी सम्पत्ति’ माथि अविश्वास

पुरानो पुस्ताका लागि सम्पत्ति भनेको कि त सुन हो, कि त जमिन। उनीहरूले २०६५ र २०७३ सालको बजार ‘क्र्यास’ नजिकबाट देखेका छन्। त्यति बेला धेरैले घर खेत गुमाएको र सडकमा आएको सम्झना अझै ताजा छ। उनीहरूका लागि शेयर बजार भनेको ‘ठूला माछाले साना माछालाई निल्ने’ ठाउँ मात्रै हो। सूचनाको पहुँच नहुँदा र प्रविधि नहुँदा उनीहरूले भोगेको बजार साँच्चै नै जोखिमपूर्ण र केही सीमित व्यक्तिको नियन्त्रणमा थियो। त्यसैले उनीहरूको शब्दकोशमा शेयर बजारको अर्को नाम ‘जुवा’ रहन गयो।

नयाँ पुस्ताको जोस: डिजिटल लगानीको सपना

तर, नयाँ पुस्ताका लागि चित्र अर्कै छ। हात-हातमै ‘मेरो शेयर’ र ‘टिएमएस’ आइपुगेपछि शेयर बजार कोठाभित्रै सीमित भएको छ। अहिलेका युवाहरू बजारलाई केवल भाग्यको खेल मान्दैनन्। उनीहरू ‘कम्पनीको ब्यालेन्स सिट’, ‘फन्डामेन्टल एनालिसिस’ र ‘टेक्निकल चार्ट’ हेरेर लगानी गर्छन्। उनीहरूका लागि शेयर बजार भनेको थोरै पुँजीबाट उद्योगको हिस्सेदार बन्ने र दीर्घकालीन रूपमा सम्पत्ति शुद्धीकरण गर्ने एउटा वैधानिक बाटो हो।

मनोवैज्ञानिक ‘रोलरकोस्टर’: उत्साह र डिप्रेसनको चक्र

शेयर बजार केवल अंकको खेल मात्र होइन, यो एउटा मनोवैज्ञानिक युद्ध पनि हो। जब बजारको ग्राफ ‘हरियो’ हुन्छ, सामाजिक सञ्जालमा खुसीको लहर छाउँछ। नयाँ लगानीकर्ताहरूमा एउटा छुट्टै ‘यौफोरिया’ देखिन्छ— मानौँ, अब सधैँ यसैगरी पैसा बर्सिरहनेछ।

तर, जब बजार ‘रातो’ हुन थाल्छ, दृश्य बदलिन्छ। पोर्टफोलियोमा लाखौँको घाटा देखिन थालेपछि सुरु हुन्छ-‘प्यानिक’। कतिपय युवाहरूमा निद्रा नलाग्ने, परिवारसँग झर्किने र मानसिक तनावका समस्याहरू देखिन थालेका छन्। अझ ऋण लिएर (मार्जिन लेन्डीङ) लगानी गरेकाहरूका लागि त बजारको गिरावट ‘जीवन-मरण’को प्रश्न बन्न पुग्छ। ‘बजार बढ्दा भगवान् सम्झिने र घट्दा धितोपत्र बोर्ड र सरकारलाई सराप्ने’ प्रवृत्तिले हाम्रो बजार अझै पनि परिपक्व भई नसकेको मनोवैज्ञानिकहरू बताउँछन्।

सामाजिक द्वन्द्वको चपेटामा लगानी

शेयर बजारकै कारण कतिपय घरमा बाबु-छोरा वा श्रीमान्-श्रीमतीबीच मनमुटाब हुने गरेको छ। ‘घरको पैसा स्टेटबाजीमा उडायो’ भन्ने सामाजिक आरोप र ‘मैले भविष्यका लागि लगानी गरेको हुँ’ भन्ने युवाको तर्कबीचको खाडल अझै पुरिएको छैन। समाजले अझै पनि शेयरमा लाग्नेलाई ‘काम नपाएर गफ हाँकी बस्ने’ मान्छेको रूपमा हेर्ने चस्मा बदलेको छैन।

निष्कर्ष ज्ञान नै सुरक्षा कवच

शेयर बजार न त पूर्ण जुवा हो, न त यो बिना जोखिमको कमाइको भण्डार नै। जब मानिस बिना अध्ययन अरूको लहलहैमा लागेर पैसा हाल्छ, तब त्यो ‘जुवा’ नै बन्छ। तर, जब अध्ययन, धैर्यता र रणनीतिका साथ लगानी गरिन्छ, तब यो आधुनिक अर्थतन्त्रको बलियो खम्बा साबित हुन्छ।

पुरानो पुस्ताले नयाँ प्रविधिलाई विश्वास गर्न जरुरी छ भने नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताको ‘धैर्यता र ‘अनुभव’बाट पाठ सिक्न आवश्यक छ। आखिर बजार अंकमा मात्र चल्दैन, यो त मानिसको विश्वास र मनोविज्ञानमा चल्छ।

नोट: यो स्टोरी गुगल एआई स्टुडियोले तयार पारेको हो। फोटो पनि उसैले तयार पारेको हो।