कर्नरिंगको बेलुन फुट्दाको ऐना र पश्चातापमुक्त लगानीको अचूक सूत्र

उपेन्द्र पाठक

नेपाली शेयर बजार अहिले एउटा ऐतिहासिक र वैचारिक रूपान्तरणको संघारमा उभिएको छ।

विगत केही वर्षदेखि बजारमा एउटा घातक र अपारदर्शी प्रवृत्ति हावी थियो—सीमित आपूर्ति (Low Cap) भएका नयाँ आईपीओ, केही जलविद्युत र फाइनान्स कम्पनीहरूलाई केही गिरोह वा समूहहरूले मिलेमतो (Cornering Groups) मा कब्जा गर्ने, कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने र मूल्यलाई अस्वाभाविक रूपमा आकाश पुर्याएर सोझा लगानीकर्ताको थाप्लोमा भिराउने।

तर इतिहास साक्षी छ हल्ला, अफवाह र चलखेलको जगमा ठड्याइएको महल धेरै दिन टिक्दैन। बजारको अन्तिम, अकाट्य र निर्विकल्प सत्य भनेकै कम्पनीको वास्तविक वित्तीय सूचक (Fundamentals) र 'लाभांश प्रतिफल' (Dividend Yield) हो।

आजको यो परिदृश्यमा नेपाली लगानीकर्ताहरू परिपक्व बन्दैछन्। फलतः कृत्रिम मूल्यको बेलुन फुट्दै र वास्तविक 'भ्यालु इन्भेस्टिङ' (Value Investing) को स्वर्ण युग सुरु हुँदैछ।

१. इतिहासको निर्मम ऐना: लाभांश क्षमता नभएका 'लो-क्याप' को हविगत

हामीले हिजो र आज बजारमा भइरहेका घटनाको ऐनालाई हेरेर पाठ सिक्न ढिला भइसकेको छ। बजारमा कम आपूर्ति भएकै भरमा र लाभांश वितरण गर्ने कुनै हैसियत (Dividend Capacity) नभएका जर्जर कम्पनीहरूको शेयर मूल्य कृत्रिम रूपमा हजारौँ रुपैयाँ पुर्याइयो। प्रतिशेयर आम्दानी (EPS) ऋणात्मक भएका र भविष्यको कुनै ठेगान नभएका कम्पनीहरूमा सर्वसाधारणलाई फसाइयो।

तर आज ती कम्पनीहरू कहाँ आइपुगे? सोझा लगानीकर्ताहरूलाई उच्च मूल्यमा शेयर भिराएर चलखेल गर्नेहरू उहिल्यै बाहिरिइसके, तर हल्लाको पछि लाग्ने सर्वसाधारण आज ऋणको चक्रव्यूहमा फसेका छन्। कैयौँ कम्पनीको मूल्य ७० देखि ८० प्रतिशतसम्म क्र्यास भइसकेको छ। लाभांश क्षमता शून्य भएका कम्पनीमा झुक्किएर गरिएको लगानीले आज लगानीकर्ताको साँवा समेत निलिदिएको छ। हिजो अस्वाभाविक रूपमा बढेका कम्पनीहरू आज भुइँमा पछारिएको यो तितो यथार्थलाई साक्षी राखेर अब हामीले आफ्नो लगानीको सही निर्णय लिनैपर्छ।

२. गलत लगानीको मूल्य: जब ज्यानै जोखिममा पर्छ

हामीले बिर्सनै नहुने सबैभन्दा संवेदनशील र गम्भीर कुरा के हो भने बजारमा तपाईंले गर्ने एउटा गलत र हतारको निर्णयले भोलि आफ्नै वा परिवारको ज्यानै जोखिममा पार्न सक्छ। शेयर बजारमा लगाउने पैसा कुनै सित्तैमा आएको धन होइन; यो तपाईंको रगत-पसिनाको कमाइ हो, तपाईंको परिवारको भविष्य हो।

बजारका 'टिप्स' र सामाजिक सञ्जालका 'गुरु' हरूको हल्लाको पछि लागेर ऋण धन गरेर वा घरखेत बेचेर जुवाको मानसिकतामा लगानी गर्दा पूँजी डुब्ने मात्र होइन, कतिपय लगानीकर्ता मानसिक डिप्रेसन र जीवन नै सिध्याउने आत्मघाती निर्णयको शिकार भएका तीता घटनाहरू हाम्रै समाजमा छन्। त्यसैले, लगानी गर्दा सधैं आफ्नो र आफ्नो परिवारको सुरक्षित भविष्यलाई केन्द्रमा राखौं। हल्ला फैलाउने समूहहरूको भनाइमा होइन, कम्पनीको वास्तविक धरातल, वित्तीय विवरण र पारदर्शी अवस्था (Reality) हेरेर मात्र विवेकपूर्ण निर्णय लिने गरौँ, ताकि भोलि पछुताउनु नपरोस्।

३. पश्चातापमुक्त लगानीको अचूक सूत्र: 'डिभिडेन्ड यिल्ड'

शेयर बजारमा छिर्ने बित्तिकै एकैरातमा पैसा दोब्बर-तेब्बर बनाउने तीव्र लोभ नै पश्चातापको मुख्य कारण हो। यदि तपाईं बजारको दैनिक उतारचढाव र हल्लालाई चटक्कै बिर्सेर केवल 'डिभिडेन्ड यिल्ड' (Dividend Yield) अर्थात् लाभांश प्रतिफलको बलियो आधारमा मात्र लगानीको निर्णय लिनुहुन्छ भने, शेयर बजारबाट कहिल्यै रोएर निस्किनु पर्ने अवस्था आउने छैन।

डिभिडेन्ड यिल्ड हेर्नु भनेको मूल्य सस्तो हुँदा र कम्पनीको नाफा उच्च हुँदा शेयर किन्नु हो। यस्तो अवस्थामा बजार भोलि घटेकै खण्डमा पनि कम्पनीले दिने नियमित लाभांश (नगद वा बोनस) ले तपाईंको लगानीलाई बैंकको मुद्दती ब्याजभन्दा बढी प्रतिफल दिइरहन्छ। जब कम्पनीले तपाईंको बैंक खातामा सिधै नगद लाभांश पठाइरहन्छ, तब बजारको सूचक (Index) तल झर्दा पनि तपाईंलाई कुनै तनाव हुँदैन। फन्डामेन्टल लगानीकर्ताले सधैं ढुक्कको निन्द्रा सुत्न पाउँछन्।

४. शेयर बजार जुवा होइन, सुरक्षित भविष्य निर्माण गर्ने ‘पूँजी बजार’ हो

हाम्रो समाजमा अझै पनि शेयर बजारलाई जुवाको अखडा (Casino) का रूपमा हेर्ने संकुचित सोच छ। तर, यसलाई आफ्नो मिहिनेतको कमाइलाई भविष्यका लागि सुरक्षित गर्ने र निरन्तर सम्पत्ति निर्माण (Wealth Creation) गर्ने एउटा सबल माध्यमका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

जब तपाईं एउटा बलियो फन्डामेन्टल भएको कम्पनीको शेयर किन्नुहुन्छ, तपाईंले जुवा खेलिरहनु भएको हुँदैन, बरु देशको अर्थतन्त्र चलायमान बनाउने उद्योग, जलविद्युत वा बैंकमा हिस्सेदार (Partner) बनिरहनु भएको हुन्छ। आफ्नो वर्तमान कमाइको केही अंश भोलिको दिनमा आर्थिक स्वतन्त्रता (Financial Freedom) हासिल गर्न र आफ्ना सन्ततिको भविष्य सुरक्षित गर्नका लागि उत्पादनशील क्षेत्रमा गरिने दीर्घकालीन पूँजी लगानी नै वास्तविक शेयर बजार हो।

५. सरकार, नियामकको नीति र संस्थागत लगानीकर्ताको इन्ट्री

बजारलाई परिपक्व र सुरक्षित बनाउन नेपाल सरकार, धितोपत्र बोर्ड (SEBON) र नेपाल राष्ट्र बैंकले बजारमा अल्पकालीन सट्टेवाजी र अनपेक्षित चलखेललाई निरुत्साहित गर्न संस्थागत लगानीकर्ताहरू (Institutional Investors) को सहभागिता व्यापक रूपमा बढाउने नीतिगत तयारी गरिरहेका छन्।

ठूला म्युचुअल फण्ड,नागरिक लगानी कोष र पेन्सन फण्डहरू बजारमा सक्रिय हुनु भनेको बजारले स्थायित्व पाउनु हो। यी परिपक्व संस्थाहरूले कहिल्यै पनि जग बिनाका 'लो-क्याप कम्पनीमा अन्धधुन्ध पैसा हाल्दैनन्। उनीहरूले सधैं कम्पनीको ब्यालेन्स सिट, प्रतिशेयर आम्दानी (EPS) र मुख्य गरी डिभिडेन्ड यिल्ड हेरेर मात्र ठूलो पूँजी लगानी गर्छन्, जसले गर्दा बजारमा कृत्रिम कर्नरिंग गर्नेहरूको दिन अब समाप्त हुँदैछ।

६. घट्दो ब्याजदर र डिबेञ्चर परिपक्वताको दोहोरो उत्साह

अहिले वित्तीय बजारमा बैंकहरूको मुद्दती निक्षेपको ब्याजदर इतिहासकै न्यून विन्दुमा झरेपछि अब बैंकमा पैसा थन्काउनुको आकर्षण घटेको छ। अर्कोतर्फ, बैंकिङ क्षेत्रमा विगतका महँगा डिबेञ्चरहरू (ऋणपत्रहरू) धमाधम परिपक्व (Mature) हुँदै जाँदा बैंकहरूको ब्याज खर्च (Cost of Funds) नाटकीय रूपमा घटेको छ। यसले बैंकहरूको लाभांश बाँड्ने क्षमता (Dividend Capacity) लाई इतिहासकै सुदृढ बनाएको छ।

ब्याजदर घट्दा बैंकहरू मात्र होइन, ऋण लिएर आयोजना चलाइरहेका जलविद्युत (Hydro) र उत्पादनमूलक (Manufacturing) उद्योगहरूको वित्तीय लागत (Finance Cost) पनि निकै घटेको छ। खर्च घट्दा यी सबै क्षेत्रका कम्पनीहरूको खुद नाफा बढेको छ, जसले सिधै डिभिडेन्ड यिल्डलाई अझ बलियो बनाउँछ। अब बैंकमा पैसा राखेर आउने ब्याजभन्दा, सोही बैंक वा सबल कम्पनीको शेयर किन्दा पाइने लाभांश निकै उच्च हुने निश्चित प्रायः छ।

बजारको चेतना परिवर्तन: हल्ला र लोभको मानसिकता भर्सेस डिभिडेन्ड यिल्ड

निष्कर्ष

चिल्लो गाडी र महँगो विज्ञापन देखाएर,आपूर्ति नियन्त्रण गरी कृत्रिम रूपमा मूल्य बढाइएका कम्पनीहरूको भ्रम अब प्रत्युत्पादक सावित भइसकेको छ। विगतमा लाभांश क्षमता नभएका लो-क्याप कम्पनीहरू उच्च मूल्यमा पुगेर आज जुन रूपमा पछारिएका छन्, त्यसले हामीलाई स्पष्ट पाठ सिकाएको छ। सरकार र नियामक निकायहरूले चालेको कदम र संस्थागत लगानीकर्ताहरूलाई बढावा दिने तयारीले अबको बजारलाई परिपक्व, उत्तरदायी र सुरक्षित बनाउने निश्चित छ।

दूरदर्शी लगानीकर्ताका लागि हल्ला र क्षणिक लोभलाई त्यागेर उच्च डिभिडेन्ड यिल्ड भएका फन्डामेन्टल कम्पनीहरू रोज्ने र पश्चातापमुक्त हुँदै दीर्घकालीन आर्थिक स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्ने यो नै उपयुक्त समय हो। शेयर बजारलाई जुवा होइन, देशको नीति, कम्पनीको वास्तविक धरातल र आफ्नो कमाइको जगमा भविष्यको सुरक्षित महल बनाउने उत्तम विकल्पका रूपमा बुझौँ र विवेकपूर्ण लगानी गरौँ।