नेपालको वैदेशिक व्यापारमा आयात र निर्यात दुवै बढे पनि व्यापार असन्तुलनको संरचना भने अझै गहिरो देखिएको छ। 

चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो दुई महिना अर्थात् भदौ मसान्तसम्म मुलुकले विभिन्न देशबाट ४ खर्ब १ अर्ब ५१ करोड ८९ लाख रुपैयाँ बराबरका वस्तु आयात गर्दा निर्यात ७६ अर्ब ५८ करोड ७५ लाख रुपैयाँमा सीमित भएको छ। यस अवधिमा व्यापार घाटा ३ खर्ब २४ अर्ब ९३ करोड १४ लाख रुपैयाँ पुगेको छ।

भन्सार विभागका अनुसार गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा आयात ३१ दशमलव ५८ प्रतिशत र निर्यात ६१ दशमलव ८६ प्रतिशतले बढेको छ। कुल वैदेशिक व्यापार भने ३५ दशमलव ६४ प्रतिशतले बढेर ४ खर्ब ७८ अर्ब १० करोड ६५ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। निर्यातको वृद्धिदर आयातभन्दा उच्च भए पनि आयातको आधार निकै ठूलो भएकाले व्यापार घाटा घट्नुको सट्टा अझै फराकिलो भएको हो।

तर समग्र तथ्यांकभन्दा देशअनुसारको व्यापार हेर्दा नेपालको वैदेशिक व्यापारको असन्तुलन अझ स्पष्ट देखिन्छ। नेपालको व्यापार मुख्यतः भारत र चीनमा केन्द्रित छ। यी दुई देशसँगको आयात–निर्यातको अन्तरले नै नेपालको समग्र व्यापार घाटाको ठूलो हिस्सा ओगटेको देखिन्छ।

भारतसँग १ खर्ब ५५ अर्बभन्दा बढीको व्यापार घाटा

दुई महिनामा नेपालले सबैभन्दा धेरै वस्तु भारतबाट आयात गरेको छ। भदौ मसान्तसम्म भारतबाट नेपालमा २ खर्ब २१ अर्ब रुपैयाँ बराबरका वस्तु भित्रिएका छन्। यस अवधिमा नेपालबाट भारततर्फ भने ६५ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु निर्यात भएका छन्।

यस आधारमा भारतसँग नेपालको व्यापार घाटा करिब १ खर्ब ५५ अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ पुगेको देखिन्छ। अर्थात् भारतबाट नेपाल भित्रिने वस्तुको मूल्य नेपालबाट भारत जाने वस्तुभन्दा साढे तीन गुणाभन्दा बढी छ।

भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो आयात स्रोत मात्र होइन, सबैभन्दा ठूलो निर्यात बजार पनि हो। साउनमा मात्रै भारततर्फ ३३ अर्ब २६ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको वस्तु निर्यात भएको थियो। पछिल्लो दुई महिनाको तथ्यांकले पनि नेपालको निर्यात बजारमा भारतको प्रभुत्व कायमै रहेको देखाउँछ।

नेपालको भारतसँगको व्यापारमा पेट्रोलियम पदार्थ, औद्योगिक कच्चा पदार्थ, मेसिनरी, सवारीसाधन तथा दैनिक उपभोगका वस्तुको आयात ठूलो छ। अर्कोतर्फ नेपालबाट भारततर्फ जाने निर्यातमा वनस्पति तेलजन्य वस्तु, धागो, चिया–कफी तथा मसला, जुटजन्य वस्तुलगायतको हिस्सा उल्लेख्य देखिन्छ। भदौसम्म वनस्पति तेल समूह मात्रै नेपालको कुल निर्यातमा ठूलो हिस्सा ओगट्ने वस्तु समूह बनेको छ।

चीनसँगको तस्वीर अझ असन्तुलित

भारतपछि नेपालको दोस्रो ठूलो व्यापारिक साझेदार चीन हो। तर चीनसँगको व्यापारमा आयात र निर्यातबीचको अन्तर भारतभन्दा पनि असमान देखिन्छ।

भदौ मसान्तसम्म चीनबाट नेपालले ७६ अर्ब ४० करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु आयात गरेको छ। चीनतर्फ नेपालको निर्यात भने जम्मा २९ करोड ३३ लाख रुपैयाँ बराबर छ। यस हिसाबले चीनसँग नेपालको व्यापार घाटा करिब ७६ अर्ब ११ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

अर्थात् चीनबाट नेपालले एक रुपैयाँ बराबरको वस्तु निर्यात गर्दा करिब २ सय ६० रुपैयाँभन्दा बढीको वस्तु आयात गरिरहेको अवस्था देखिन्छ। यो अनुपातले चीनसँग नेपालको व्यापार सम्बन्ध कति एकतर्फी छ भन्ने देखाउँछ।

चीनबाट तयारी पोसाक, विद्युतीय तथा इलेक्ट्रोनिक सामग्री, औद्योगिक मेसिनरी, फलाम तथा स्टिल, प्लास्टिकजन्य वस्तु, कपडा, फलफूल तथा खाद्य सामग्रीलगायत वस्तुको आयात हुँदै आएको छ। पछिल्लो समय चीनसँगको व्यापारमा रसुवागढी र तातोपानी नाकाको अवरोधले समेत प्रभाव पारेको छ। रसुवागढीमा बाढीपछि व्यापारको केही हिस्सा मुस्ताङको कोरला नाकातर्फ सरेको छ। भदौ मसान्तसम्म कोरला नाकाबाट मात्रै करिब ८ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु आयात भइसकेका छन्।

अर्जेन्टिना पनि ठूलो आयात स्रोत

नेपालको व्यापार भारत र चीनमा मात्र सीमित छैन। भदौ मसान्तसम्म अर्जेन्टिना नेपालका लागि ठूलो आयात स्रोतका रूपमा देखिएको छ। यस अवधिमा अर्जेन्टिनाबाट करिब २८ अर्ब २० करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु नेपाल भित्रिएका छन्।

नेपालको अर्जेन्टिनासँगको व्यापारमा मुख्यतः आयातको हिस्सा ठूलो भएकाले त्यहाँसँग पनि व्यापार सम्बन्ध नेपालको पक्षमा छैन। नेपालका लागि अर्जेन्टिना विशेषगरी वनस्पति तेल तथा खाद्य उद्योगका कच्चा पदार्थको महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा देखिँदै आएको छ।

अमेरिकासँग भने निर्यातको तस्वीर फरक

अमेरिकासँगको व्यापारमा भने चीन र भारतको तुलनामा फरक तस्वीर देखिन्छ। भदौसम्म अमेरिकाबाट नेपालले ६ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु आयात गरेको छ भने अमेरिकातर्फ नेपालको निर्यात ४ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ बराबर पुगेको छ।

यसले अमेरिकासँगको व्यापार घाटा भारत वा चीनको तुलनामा निकै कम रहेको देखाउँछ। नेपालबाट अमेरिकातर्फ जाने प्रमुख वस्तुमा गलैंचा तथा तयारी पोसाकजन्य वस्तु महत्वपूर्ण छन्। पछिल्लो तथ्यांकमा अमेरिकी बजारमा नेपाली गलैंचाको निर्यात पनि उल्लेख्य देखिएको छ।

खाडी मुलुकबाट पनि आयात, तर निर्यात कमजोर

नेपालको वैदेशिक व्यापारमा खाडी मुलुकहरू पनि महत्वपूर्ण छन्। भदौसम्म साउदी अरबबाट मात्रै करिब ९ अर्ब ८४ करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु आयात भएको छ। तर त्यस्ता बजारमा नेपालको निर्यात तुलनात्मक रूपमा निकै कमजोर छ।

यसले नेपालको निर्यात समस्या केवल छिमेकी मुलुकसँगको व्यापारमा मात्र सीमित नभएको देखाउँछ। नेपालको उत्पादनले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पर्याप्त पहुँच बनाउन नसक्दा विभिन्न देशबाट आयात बढिरहेको छ, तर ती बजारमा नेपाली वस्तुको निर्यात अपेक्षाकृत न्यून छ।

निर्यात बढे पनि व्यापार घाटाको आकार ठूलो

भदौ मसान्तसम्मको तथ्यांकको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष निर्यातमा आएको उल्लेख्य वृद्धि हो। गत वर्षको सोही अवधिमा ४७ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएकोमा यस वर्ष यो रकम बढेर ७६ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। निर्यात वृद्धिदर ६१ दशमलव ८६ प्रतिशत छ।

तर निर्यात बढेको तुलनामा आयातको आकार अझै धेरै ठूलो छ। दुई महिनामै ४ खर्ब १ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात हुँदा निर्यात ७६ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँमा सीमित छ। परिणामतः प्रत्येक एक रुपैयाँ बराबरको निर्यातका लागि नेपालले करिब ५ रुपैयाँ २४ पैसा बराबरको वस्तु आयात गरिरहेको छ।

कुल वैदेशिक व्यापारमा आयातको हिस्सा ८३ दशमलव ९८ प्रतिशत र निर्यातको हिस्सा १६ दशमलव ०२ प्रतिशत छ। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा आयातको हिस्सा ८६ दशमलव ५८ प्रतिशत थियो। निर्यातको हिस्सा बढे पनि नेपालको व्यापार संरचना अझै आयातमै अत्यधिक निर्भर रहेको तथ्यांकले देखाउँछ।

दुई महिनाको तथ्यांकले देखाएको तस्वीर

भदौ मसान्तसम्मको देशगत व्यापार हेर्दा नेपालको वैदेशिक व्यापारको मूल समस्या केवल व्यापार घाटाको आकार होइन, व्यापार साझेदारअनुसार निर्यात र आयातबीचको असमान संरचना हो।

भारतबाट ठूलो परिमाणमा आयात भइरहँदा त्यही बजार नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो निर्यात गन्तव्य पनि बनेको छ। चीनतर्फ भने आयातको आकार ठूलो भए पनि निर्यात अत्यन्त न्यून छ। अर्जेन्टिनालगायत केही मुलुकबाट कच्चा पदार्थ र उपभोग्य वस्तुको आयात उल्लेख्य छ। अमेरिकाजस्ता बजारमा भने नेपाली वस्तुको निर्यातको सम्भावना तुलनात्मक रूपमा देखिन्छ।

यसरी हेर्दा चालु आर्थिक वर्षको पहिलो दुई महिनाको तथ्यांकले नेपालको वैदेशिक व्यापारमा निर्यात बढिरहेको संकेत दिए पनि देशगत व्यापार सम्बन्ध अझै असन्तुलित रहेको देखाएको छ। विशेषगरी ठूलो आयात स्रोत रहेका मुलुकमा नेपाली वस्तुको बजार विस्तार गर्न नसक्नु र केही बजारमा निर्यात अत्यन्त न्यून रहनु नेपालको दीर्घकालीन व्यापार चुनौतीका रूपमा देखिएको छ।