यसमा लाभांश दर निश्चित हुन्छ तर शेयरधनीले मताधिकार पाउँदैन । यो हाइब्रीड प्रकृतिको औजार हो जुन साधारण शेयर भन्दा कम जोखिमयुक्त हुन्छ भने ऋण वा डिबेन्चर भन्दा बढी जोखिमयुक्त हुन्छ ।
१. स्थायी (Perpetual):
स्थायीको अर्थ यसको कुनै निश्चित परिपक्वता अवधि हुँदैन। कम्पनीले यो पैसा कहिले फिर्ता गर्नुपर्छ भन्ने समय तोकिएको हुँदैन। लगानीकर्ताले कम्पनी नडुबेसम्म वा कम्पनी आफैँले फिर्ता (कल अप्सन) नगरेसम्म आफ्नो लगानी फिर्ता पाउँदैनन्।
२. गैर–सञ्चित (Non–Cumulative) :
यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष लाभांश गैर–सञ्चित हुनु हो । यदि कम्पनीले कुनै वर्ष नाफा कमाउन सकेन र लाभांश वितरण गरेन भने त्यो वर्षको लाभांश अर्को वर्ष जोडिएर आउँदैन। सञ्चित अग्राधिकार शेयरमा गत वर्षको बाँकी लाभांश पनि पछि पाइन्छ तर गैर–सञ्चित अग्राधिकार शेयरमा यदि यो वर्ष पाइँदैन भने, त्यो सधैँका लागि टर्यो।
३. अग्राधिकार (Preference)
साधारण शेयरधनीलाई लाभांश बाँड्नु अघि ‘पीएनसीपीएस’ धनीहरूलाई भुक्तानी गरिन्छ। साथै, कम्पनी खारेज भएको खण्डमा साधारण शेयरधनी भन्दा पहिले यस्ता लगानीकर्ताले पैसा पाउँछन्
बैंकहरूले किन पीएनसीपीएस जारी गर्छन ?
अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ नियम (बासेल ३) अनुसार बैंकहरूले आफ्नो जोखिम भारित सम्पत्तिको निश्चित प्रतिशत प्राथमिक पूँजीका रूपमा राख्नुपर्छ। पीएनसीपीएसलाई ऋण नभई ‘इक्विटी’को रूपमा गणना गर्न पाइने भएकाले बैंकहरूलाई कर्जा प्रवाह गर्ने क्षमता बढाउन यसले मद्दत गर्छ।
लगानीकर्तालाई फाइदा र जोखिम
फाइदाः बैंकको मुद्दती निक्षेप भन्दा प्रायः अलि बढी ब्याज-लाभांश दर अफर गरिन्छ।
जोखिमः यदि बैंक संकटमा पर्यो वा केन्द्रिय बैंकले लाभांश बाँड्न रोक लगायो भने लगानीकर्ताले त्यो वर्षको प्रतिफल गुमाउनुपर्छ।
संस्थागत लगानीकर्तालाई मात्र किन जारी हुन्छ ?
राष्ट्र बैंक र धितोपत्र बोडको नियम अनुसार, पीएनसीपीएस सर्वसाधारणले किन्न पाउँदैनन्। यो केवल संस्थागत लगानीकर्ता (जस्तैः बीमा कम्पनी, पेन्सन फण्ड, अन्य बैंक) हरूका लागि मात्र निष्काशन गरिन्छ। पीएनसीपीएस संस्थागत लगानीकर्ताहरूलाई मात्र दिनुको मुख्य कारण यसमा लुकेको उच्च जोखिम र यसको जटिल बनोट हो। नेपाल राष्ट्र बैंक र धितोपत्र बोर्डले साधारण लगानीकर्ताको सुरक्षाका लागि यस्तो व्यवस्था गरेका हुन्। यसका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन
१. लाभांशको अनिश्चितता (Non–Cumulative Risk)
साधारण लगानीकर्ताले प्रायः हरेक वर्ष प्रतिफलको आशा राख्छन्। तर पीएलसीपीएसमा यदि बैंकले कुनै वर्ष नाफा गरेन वा राष्ट्र बैंकले लाभांश बाँड्न रोक लगायो भने, त्यो वर्षको लाभांश सधैँका लागि हराउँछ। संस्थागत लगानीकर्ताहरू (जस्तै बीमा कम्पनी वा फण्डहरू)सँग यस्तो जोखिम बहन गर्न सक्ने ठूलो पूँजी र क्षमता हुन्छ, जुन साधारण जनतासँग नहुन सक्छ।
२. कहिल्यै फिर्ता नहुने पूँजी(Perpetual Nature)
यो शेयरको कुनै परिपक्व अवधि हुँदैन। यसको अर्थ बैंकले चाहेमा मात्र पैसा फिर्ता गर्छ, नत्र लगानीकर्ताले आफ्नो सावाँ रकम फिर्ता माग्न पाउँदैनन्। साधारण लगानीकर्तालाई अचानक पैसाको आवश्यकता पर्दा यो उपकरणबाट पैसा निकाल्न कठिन हुन सक्छ, जबकि संस्थागत लगानीकर्ताले यसलाई दीर्घकालीन रणनीतिक लगानीको रूपमा राख्न सक्छन्।
३. जटिल वित्तीय उपकरण
पीएलसीपीएस साधारण शेयर वा ऋणपत्र जस्तो सिधा हुँदैन। यसको मुल्यांकन, जोखिम विश्लेषण र ‘कल अप्सन’ जस्ता प्राविधिक पक्षहरू बुझ्न उच्चस्तरको वित्तीय ज्ञान चाहिन्छ। संस्थागत लगानीकर्ताहरूसँग विशेषज्ञहरूको टोली हुने भएकाले उनीहरूले यसको जोखिम र फाइदा राम्ररी विश्लेषण गर्न सक्छन्।
४. बजारको अस्थिरताबाट बचाउन
यदि यो साधारण जनतालाई खुल्ला गरियो र बैंकले कुनै वर्ष लाभांश दिएन भने, बजारमा ठूलो नकरात्मक असर पर्न सक्छ र साना लगानीकर्ताको मनोबल गिर्न सक्छ। त्यसैले, योग्य संस्थागत खरिदकर्ता (क्युबीआई) मात्र यसमा सहभागी गराउँदा बजारमा स्थिरता कायम रहन्छ।
५. नियामकको प्राथमिकता
नेपाल धितोपत्र बोर्डको पछिल्लो निर्देशिका (२०८१/८२ तिरको संशोधन) अनुसार, यस्ता उपकरणहरू ‘प्राइभेट प्लेसमेन्ट’ बाट अधिकतम ५० जना संस्थागत लगानीकर्तालाई मात्र बिक्री गर्न पाइने प्रावधान बनाइएको छ। यसले गर्दा सर्वसाधारणको सानो बचत डुब्ने जोखिम कम हुन्छ।
अहिलेसम्म अनुमति पाउने वित्तीय संस्थाहरु
अहिलेसम्म ४ वटा वित्तीय संस्थाले यो उपकरण जारी गर्न नेपाल धितोपत्र बोर्डबाट अनुमति पाएका छन् । बोर्डका अनुसार नबिल बैंक, कामना सेवा विकास बैंक, एनएमबी बैंक र सिद्धार्थ बैंकले पीएनसीपीएस जारी गर्न अनुमति पाएका छन् । सबैभन्दा पहिले नबिल बैंकले पीएनसीपीएस जारी गर्न अनुमति पाएको थियो । नबिल बैंकले ५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको १ सय रुपैयाँ अंकित मूल्यका ५ करोड कित्ता पीएनसीपीएस जारी गर्न बैकले अनुमति पाएको छ । त्यस्तै कामना सेवा विकास बैकल साढे ३ अर्ब रुपैयाँ बराबरको साढे ३ करोड कित्ता, एनएमबी बैंकले ३ अर्ब रुपैयाँ बराबरको ३ करोड कित्ता र सिद्धार्थ बैंकले साढे ३ अर्ब रुपैयाँ बराबरको साढे ३ करोड कित्ता हाइब्रीड प्रकृतिको पीएनसीपीएस जारी गर्न अनुमति पाएको हो ।
ग्लोबल आईएमई बैंक, एभरेष्ट बैंक, कुमारी बैंक र प्रभु बैंक जस्ता बैंकहरूले पनि आफ्नो पुँजी पर्याप्तता अनुपात सुधार्नका लागि यस उपकरणमा रुचि देखाएका छन् र केहीले साधारण सभाबाट यसको प्रस्ताव पारित समेत गराइसकेका छन् ।
पीएनसीपीएस एक ‘जोखिमपूर्ण’ उपकरण मानिन्छ किनभने यसमा लाभांश सञ्चित हुँदैन । राष्ट्र बैंकले बैंकको वित्तीय स्वास्थ्य, खराब कर्जाको अवस्था र भावी योजना हेरेर मात्र यो जारी गर्ने अनुमति दिन्छ।
बैंकले किन जारी गर्छ पीएनसीपीएस
नेपाल राष्ट्र बैंकले पछिल्लो समयमा बाणिज्य बैंकहरूलाई थप पूँजी जुटाउन पीएनसीपीएस जारी गर्न अनुमति दिएको छ। धेरै बैंकहरूले यसलाई नयाँ लगानीको स्रोतको रूपमा हेरिरहेका छन्। बैंकहरूले पीएनसीपीएस जारी गर्नुको मुख्य उद्देश्य आफ्नो पूँजीगत आधार बलियो बनाउनु हो। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, बैंकसँग कर्जा लगानी गर्नका लागि पर्याप्त “कोर क्यापिटल“ पुगोस् भनेर यो जारी गरिन्छ।
प्राथमिक पूँजी थप्न
नेपाल राष्ट्र बैंकको नियम अनुसार, बैंकहरूले आफ्नो कुल जोखिम भारित सम्पत्तिको निश्चित प्रतिशत (हाल कम्तिमा ८.५%) टायर वान क्यापिटलको रूपमा राख्नुपर्छ। साधारण शेयरबाट पूँजी जुटाउन गाह्रो वा खर्चिलो हुँदा यो एक उत्तम विकल्प हुन्छ। यसलाई ऋण नभई इक्विटीको रूपमा गणना गरिन्छ, जसले बैंकको ’पूँजी पर्याप्तता अनुपात’ सुधार्छ।
थप कर्जा प्रवाह गर्ने क्षमता बढाउन
जब बैंकको पूँजी सकिन्छ, उसले थप ऋण लगानी गर्न पाउँदैन। पीएनसीपीएस मार्फत पैसा जुटाएपछि बैंकको पूँजी कोष बढ्छ, जसले गर्दा बैंकले ठूला आयोजना र सर्वसाधारणलाई थप अर्बौँ रुपैयाँ ऋण दिन सक्छ।
स्वामित्व सुरक्षित राख्न
यदि बैंकले हकप्रद र एफपीओ जारी गर्यो भने पुरानो शेयरधनीहरूको स्वामित्वको हिस्सा घट्छ र भोटिङ अधिकार बाँडिन्छ। तर पीएनसीपीएस मा भोट हाल्ने अधिकार हुँदैन। यसले गर्दा बैंकका संस्थापक वा मुख्य शेयरधनीहरूको नियन्त्रण कमजोर नभई बैंकले ठूलो पूँजी प्राप्त गर्छ।
डिबेन्चर भन्दा सस्तो र स्थायी
डिबेन्चर ७ वा १० वर्षमा फिर्ता गर्नुपर्छ तर यो स्थायी हुने भएकोले बैंकले यो पैसा कहिल्यै फिर्ता नगर्न पनि सक्छ यसले बैंकलाई दीर्घकालीन रूपमा ढुक्कसँग व्यवसाय विस्तार गर्न मद्दत गर्छ।
नाफा नहुँदा लाभांश तिर्नु नपर्ने सुविधा
साधारण ऋण वा डिबेन्चरमा बैंक घाटामा भए पनि ब्याज तिर्नैपर्छ। तर यसमा विशेषता हुने भएकोले यदि बैंकले नाफा गरेन भने त्यो वर्ष लाभांश नतिर्दा पनि हुन्छ। यसले गर्दा आर्थिक संकटको समयमा बैंकलाई आर्थिक भार कम हुन्छ।
पीएनसीपीएसको अभ्यास विदेशमा कस्तो छ ?
विदेशमा पीएनसीपीएसको अभ्यास धेरै पुरानो र विकसित छ। विकसित मुलुकहरूमा यसलाई मुख्यतया बैंकहरूको पूँजी संरचना मजबुत बनाउन र ठूला कर्पोरेट कम्पनीहरूले सस्तोमा पूँजी जुटाउन प्रयोग गर्छन्।
१. बैंकहरूको लागि अनिवार्य औजार (बासेल ३ अनुसार)
अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ मापदण्ड बासेल ३ लागू भएपछि विश्वभरका बैंकहरूले यसलाई एडिसनल टायर क्यापिटल ‘अतिरिक्त पुँजी’ को रूपमा यसको प्रयोग गर्न थालेका हुन्। अमेरिका, युरोप र भारतका ठूला बैंकहरूले आफ्नो प्राथमिक पूँजी बढाउन अर्बौँ डलरको पीएनसीपीएस जारी गर्छन्। यदि बैंक संकटमा पर्न लाग्यो भने यस्तो शेयरलाई साधारण शेयरमा बदल्ने वा यसको भ्यालु ‘जिरो’ बनाउने अधिकार नियामक निकायसँग हुन्छ।
२. संस्थागत र उच्च नेटवर्थ लगानीकर्ताको रोजाइ
विदेशमा पनि यो उपकरण सबैका लागि खुल्ला हुँदैन। अमेरिका र युरोपमाः प्रायः ठूला इन्भेस्टमेन्ट फण्ड, पेन्सन फण्ड र धेरै धनी व्यक्तिहरूले मात्र यसमा लगानी गर्छन्।
भारतीय रिजर्भ बैंकको नियम अनुसार पनि भारतमा यो मुख्यतया संस्थागत लगानीकर्ताका लागि हो। त्यहाँ यसलाई बैंकको पूँजीको आधार स्तम्भ मानिन्छ।
३ ‘कल अप्सन’ को चलन
विदेशमा जारी हुने धेरैजसो पीएनसीपीएसमा ५ वा १० वर्षको कल अप्सन राखिएको हुन्छ। यसको अर्थ, ५–१० वर्षपछि बैंकले चाहेमा लगानीकर्ताको पैसा फिर्ता दिएर त्यो शेयर रद्द गर्न सक्छ। यदि ब्याजदर बजारमा घट्यो भने बैंकले पुरानो महँगो पीएनसीपीएस फिर्ता गरेर नयाँ सस्तो दरमा जारी गर्ने गर्छन्।
४. क्रेडिट रेटिङ
विदेशमा यस्ता शेयर जारी गर्नुअघि मुडिज, एस एन्ड पी जस्ता क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीबाट रेटिङ गराउनु अनिवार्य हुन्छ। यसको जोखिम बढी हुने भएकोले, यस्तो शेयरको रेटिङ सोही बैंकको डिबेन्चरको तुलनामा अलि कम (उदाहरणका लागि, हुन्छ।
५. केही चर्चित उदाहरणहरू
क्रेडिट सुइस संकटः सन् २०२३ मा स्वीजरल्याण्डको ’क्रेडिट सुइस’ बैंक संकटमा पर्दा त्यहाँको नियामकले लगभग १७ अर्ब डलर बराबरको यस्तै पूँजीलाई ‘सुन्य’ बनाइदिएको थियो। यसले विश्वभर ठूलो चर्चा पाएको थियो र लगानीकर्तालाई यसको जोखिमबारे सचेत गराएको थियो।
अमेरिकी बजारः अमेरिकामा गुगल, एप्पल जस्ता ठूला कम्पनीहरूले पनि कहिलेकाहीँ ऋण नलिई यस्ता पीएनसीपीएस् जारी गरेर पैसा जुटाउँछन् ताकि उनीहरूको ऋण–इक्विटी अनुपात (डेब्ट इक्वीटी रेसियो) बिग्रन नपाओस्।
