सुवास निरौला

नेपालको शेयर बजार (पूँजी बजार) बिस्तारै पूर्ण रूपमा डिजिटलाइज्ड (प्रविधिमैत्री) हुँदै गइरहेको छ। 

शेयर खरिद–बिक्रीदेखि लिएर राफसाफसम्मका कामहरू अनलाइनबाटै हुन थाले पनि शेयर बजारका लगानीकर्ताले कर तिरेको प्रमाण अर्थात् 'कर चुक्ता प्रमाणपत्र' लिनका लागि भने अझै पनि विभिन्न कार्यालय धाउनुपर्ने झन्झटिलो अवस्था विद्यमान छ। तर, अब छिट्टै नै यो झन्झटको पनि सधैँका लागि अन्त्य हुने भएको छ।

सिडिएस एन्ड क्लियरिङ लिमिटेड (सिडिएससी) ले लगानीकर्तालाई अनलाइनबाटै कर चुक्ता प्रमाणपत्र उपलब्ध गराउने प्रणालीको विकास गरिसकेको जनाएको छ। बनाएको मात्रै होइन उसले त्यसको परीक्षण नै सुरु गरेको छ। परीक्षण समेत अहिले लगभग अन्तिम चरणमा पुगिसकेको छ।

यस्तो छ अहिलेको झन्झटिलो व्यवस्था
शेयर बजारका लगानीकर्ताले मुख्यतया दुई प्रकारका कर राज्यलाई बुझाउने गर्छन्। पहिलो– दोस्रो बजारमा शेयर खरिद–बिक्री गर्दा हुने नाफामा लाग्ने पूँजीगत लाभकर र दोस्रो– कम्पनीले आफ्ना शेयर धनीलाई वितरण गर्ने नगद वा बोनस लाभांशमा लाग्ने कर। हालको व्यवस्था अनुसार, दोस्रो बजारमा शेयर कारोबार गरेबापत तिरेको करको 'कर चुक्ता प्रमाणपत्र' लिन लगानीकर्ताले निकै लामो र झन्झटिलो प्रक्रिया पार गर्नुपर्छ। 

सबैभन्दा पहिले लगानीकर्तासँग स्थायी लेखा नम्बर (प्यान - PAN) हुनु अनिवार्य छ। प्रमाणपत्र लिनका लागि लगानीकर्ताले आफूले शेयर कारोबार गर्ने ब्रोकर (धितोपत्र दलाल) कार्यालयमा गएर निवेदन दिनुपर्छ। निवेदन प्राप्त भएपछि ब्रोकरले सम्बन्धित लगानीकर्ताको एक वर्षभरिको सम्पूर्ण कारोबार र करको विवरण नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) मा पठाउँछ। नेप्सेले शेयर कारोबारबाट कर चुक्ता गरेको प्रमाणित गरेपछि, उक्त प्रमाणित पत्र बोकेर लगानीकर्ता आन्तरिक राजस्व कार्यालय जानुपर्ने बाध्यता छ। अनि मात्रै लगानीकर्ताले कर चुक्ता प्रमाणपत्र हात पार्छन्।

त्यसै गरी, कम्पनीबाट प्राप्त लाभांशको कर चुक्ता प्रमाणपत्र लिनका लागि लगानीकर्ताले सम्बन्धित कम्पनी वा क्यापिटलमा गएर आफूले कर तिरेको सम्पूर्ण विवरण माग्नुपर्छ। सो विवरण लिएर सिधै आन्तरिक राजस्व कार्यालयमा गएपछि मात्र काम अघि बढ्छ।

यसरी ब्रोकर कार्यालय र लाभांश वितरण गर्ने कम्पनीले लगानीकर्ताको स्थायी लेखा नम्बर (प्यान) लाई ईटीडीएस (ETDS) प्रणालीसँग जोडेपछि आन्तरिक राजस्व कार्यालयले एउटा युजर नेम (User Name) र पासवर्ड (Password) प्रदान गर्छ। लगानीकर्ता आफैँले आन्तरिक राजस्व विभागको ईटीडीएस पोर्टलमा गएर उक्त युजर नेम र पासवर्ड लग–इन गरेपछि मात्र वर्षभरि तिरेको करको प्रमाणपत्र हेर्न र प्रिन्ट गर्न सक्छन्।

यद्यपि, कर चुक्ता प्रमाणपत्र लिनका लागि आन्तरिक राजस्व कार्यालयलाई कुनै पनि अतिरिक्त शुल्क बुझाउनु पर्दैन। आर्थिक वर्षको प्रमाणपत्र लिनका लागि लगानीकर्ताले तिर्नुपर्ने सम्पूर्ण कर भने दाखिला गरिसकेको हुनुपर्छ। प्रविधिको ज्ञान भएकाहरूले विभागको वेबसाइटबाटै फर्म भरेर प्रमाणपत्र निकाल्न सके पनि, अनलाइन सम्बन्धी पर्याप्त ज्ञान नभएका आम लगानीकर्ताहरू भने ब्रोकर, नेप्से, कम्पनी र राजस्व कार्यालयको चक्कर काट्न बाध्य छन्।

सिडिएससीको नयाँ व्यवस्था: अब घरबाटै एक क्लिकमा काम बन्ने
विगत लामो समयदेखि विद्यमान यो कागजी र भौतिक रूपमा धाउनुपर्ने प्रक्रियालाई विस्थापित गर्दै सिडिएससीले यसलाई पूर्ण रूपमा अनलाइन प्रणालीमा आबद्ध गर्न लागेको हो। सिडिएससीले यसअघि नै यो प्रक्रिया सुरु गरिसकेको थियो र अहिले यो निकै अगाडि बढिसकेको छ। यस विषयमा जानकारी दिँदै सिडिएससीका प्रवक्ता सुरेश न्यौपानेले भने, "यो योजना लगभग अन्तिम चरणमा पुगिसकेको छ। अब लगानीकर्ताले कर चुक्ताको चिठी (Letter) लिन ब्रोकर धाउनु पर्दैन। ब्रोकरको सिस्टमबाटै कर चुक्ताको चिठी सिर्जना हुनेछ । त्यसरी सिर्जना भएको विवरणलाई सिडिएससीले अनलाइनबाटै भेरिफाई (रुजु) गर्नेछ र सिधै नेप्सेमा पठाउने प्रणाली हामीले तयार गर्दै छौँ ।"

प्रवक्ता न्यौपानेका अनुसार अहिले यो नयाँ सफ्टवेयर र प्रणालीको आन्तरिक परीक्षण (Internal Testing) भइरहेको छ। परीक्षणका क्रममा देखिएका प्राविधिक त्रुटिहरूलाई सच्याएर प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा सुरक्षित र भरपर्दो बनाएपछि यसलाई सार्वजनिक (Live) गरिनेछ।

नयाँ प्रणाली लागु भएपछि के फाइदा हुन्छ  ?
यो प्रणाली लाइभ भएपछि शेयर बजारका लाखौँ लगानीकर्ताका लागि यो एउटा युगान्तकारी कदम साबित हुनेछ। सबैभन्दा ठुलो फाइदा भनेको समय र श्रमको बचत हो। कर चुक्ता प्रमाणपत्र लिनका लागि एउटा साधारण लगानीकर्ताले ब्रोकर कार्यालय, नेप्से र आन्तरिक राजस्व कार्यालय धाउँदा कैयौँ दिन खेर फाल्नुपर्ने अवस्था थियो।

अब ब्रोकरले सिस्टममा डाटा प्रविष्ट गर्ने बित्तिकै सिडिएससीले रुजु गरेर नेप्सेमा पठाउने हुनाले सबै काम डिजिटल रूपमा क्षणभरमै सम्पन्न हुनेछ। यसले गर्दा कर चुक्ता प्रमाणपत्रका लागि लगानीकर्ताले सिडिएससी वा अन्य कुनै पनि निकायको कार्यालय धाउनुपर्ने 'युगको अन्त्य' हुनेछ। 

कुनै व्यक्तिले निश्चित मितिसम्म कानुन बमोजिम बुझाउनुपर्ने आय विवरण र तिर्नुपर्ने सम्पूर्ण कर दाखिला गरिसकेपछि, आवश्यक परेको जुनसुकै बेला विश्वको जुनसुकै कुनाबाट पनि आफ्नो कर चुक्ता प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न सक्नेछन्। यसले नेपालको शेयर बजारलाई थप पारदर्शी, व्यवस्थित र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रविधिमैत्री बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास गरिएको छ ।