बडादसैँ नजिकिएसँगै बजारमा किनमेलको चाप बढेको छ। लामो दूरीका सवारीसाधनमा यात्रुको भीड, मासु पसलमा ग्राहकको ताँती र घरघरमै सामान पुर्‍याउने होम डेलिभरी सेवाको व्यस्तता उत्कर्षमा पुगेको छ। 

चाडपर्वले ल्याउने यो आर्थिक चलायमानताले नियमित श्रमिकलाई मात्र होइन, हजारौँ बेरोजगार तथा मौसमी श्रमिकलाई पनि केही दिनका लागि भए पनि काम र आम्दानीको अवसर जुराइदिएको छ।यद्यपि, दसैँका कारण देशभर कति नयाँ वा अस्थायी रोजगारी सिर्जना हुन्छ भन्ने यकिन सरकारी तथ्याङ्क भने छैन। सार्वजनिक यातायात, खुद्रा व्यापार, मासु व्यवसाय, ढुवानी, इ-कमर्स डेलिभरीदेखि मेला–महोत्सवसम्मका क्षेत्रमा चाडपर्व लक्षित कामदारको माग उच्च हुने गरे पनि यस्तो रोजगारीको प्रकृति भने अल्पकालीन र असुरक्षित छ।

खुद्रा बजारमा चहलपहल : कामको चाप, सीमित रोजगारी

दसैँअघि काठमाडौँका नयाँ बानेश्वर, न्युरोड, असन र भृकुटीमण्डपलगायतका मुख्य बजारहरूमा किनमेलको ठूलो चहलपहल छ। हालैको बाढीपहिरोले सडक सञ्जालमा पारेको असर र ढुवानी खर्च वृद्धिका बाबजुद खुद्रा पसलहरूमा ग्राहकको चाप बढेको छ।

बजारमा ग्राहक बढेपछि ठूला पसल तथा सपिङ मलहरूले सामान प्याकिङ गर्ने, र्‍याकमा मिलाउने, गोदामबाट ओसार्ने तथा बिक्रीमा सघाउने अतिरिक्त सहयोगी राख्ने गरेका छन्। यस्ता सहयोगीले केही दिनदेखि केही हप्तासम्मका लागि दैनिक ज्यालादारी वा बिक्री कमिसनका आधारमा काम पाउँछन्। तर, अधिकांश साना पसलमा भने अतिरिक्त कर्मचारी भर्ना गर्नुको सट्टा घरपरिवारकै सदस्यहरूले थप समय खटिएर काम धान्ने गरेकाले बजारको चहलपहलअनुसार बाहिरी रोजगारी सिर्जना हुन नसकेको व्यापारीहरू बताउँछन्।

यातायात क्षेत्र : यात्रुको चाप उच्च, विद्यमान जनशक्तिमै दबाब

दसैँमा घर फर्कने यात्रुको चाप सार्वजनिक यातायात क्षेत्रको प्रमुख मौसमी अवसर हो। यस वर्ष दसैँका लागि काठमाडौँ उपत्यकाबाट सडकमार्ग हुँदै करिब १० लाख यात्रु बाहिरिने र हवाईमार्गबाट ३० देखि ३५ हजार यात्रुले यात्रा गर्ने अनुमान गरिएको छ। विगतमा पूर्वाधार सहज हुँदा उपत्यकाबाट झन्डै १९ लाख मानिस बाहिरिने गरेको नेपाल यातायात व्यवसायी राष्ट्रिय महासंघको तथ्याङ्क छ।

यात्रुको चाप बढेसँगै चालक, सहचालक, टिकट काउन्टरका कर्मचारी, भरिया (प Habeas/लोडर) र बसपार्क वरपरका साना होटल–रेस्टुरेन्टको व्यापार चुलिएको छ। तर, यातायात कम्पनीहरूले प्रायः नयाँ कर्मचारी नियुक्त गर्नुभन्दा मौजुदा जनशक्तिलाई नै अतिरिक्त सिफ्टमा काम लगाउने गरेका छन्। केही स्थानमा अस्थायी सहयोगी राखिए पनि त्यो निश्चित दिनका लागि मात्र सीमित हुन्छ।

मासु पसलदेखि अनलाइन डेलिभरीसम्म अवसर

दसैँको खानपानमा मासुको खपत अत्यधिक हुने भएकाले खसीबोका ओसार्ने, काट्ने, सफा गर्ने र प्याक गर्ने कामदारको माग उच्च हुन्छ। मासु पसलहरूले चाडपर्वका केही दिनका लागि दैनिक ज्यालादारीमा अतिरिक्त कामदार राख्ने गर्छन्।

त्यस्तै, पछिल्ला वर्षहरूमा अनलाइन सपिङको आकर्षण बढेसँगै अर्डर व्यवस्थापन, प्याकेजिङ र होम डेलिभरी गर्ने युवाहरूको माग उल्लेख्य बढेको छ। यसबाहेक चाडपर्व लक्षित मेला, खेलकुद तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा स्टल व्यवस्थापन, सुरक्षा, सरसफाइ र प्राविधिक सहयोगमा पनि सयौँ युवाले अल्पकालीन काम पाउने गरेका छन्।

श्रम बजारको कटु यथार्थ : रोजगारी छ, तर सामाजिक सुरक्षा शून्य

दसैँमा उपलब्ध हुने यी मौसमी कामहरू नेपालको अनौपचारिक श्रम बजारकै उपज हुन्। नेपाल श्रमशक्ति सर्वेक्षणअनुसार मुलुकको कुल रोजगारीमध्ये ८४ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा अनौपचारिक क्षेत्रले ओगटेको छ, जसमा खुद्रा व्यापार र यातायात प्रमुख छन्।

दसैँको अवसरमा काम पाउने अधिकांश श्रमिकको न कुनै लिखित सम्झौता हुन्छ, न त श्रम ऐनअनुसार न्यूनतम पारिश्रमिक र कार्यघण्टाको प्रत्याभूति नै। चाडको मुखमा धेरै काम गर्नुपर्ने तर ज्याला समयमै नपाउने वा न्यून पाउने जोखिम श्रमिकहरूमा रहन्छ।

त्यस्तै, प्राकृतिक विपद् र सडक अवरोधले पनि यस्तो मौसमी रोजगारीलाई प्रत्यक्ष प्रभावित पार्छ। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आईएलओ) को एक आँकलन अनुसार बाढीपहिरोका कारण व्यापारिक मार्ग अवरुद्ध हुँदा हजारौँ श्रमिकको नियमित तथा मौसमी जीविकोपार्जनमा गम्भीर असर पुगेको छ।

 चाडपछिको अनिश्चितता कायमै

दसैँले सिर्जना गर्ने मौसमी रोजगारीले न्यून आय भएका धेरै श्रमिक तथा विद्यार्थीलाई चाडबाडको तत्काल खर्च टार्न ठूलो टेवा पुर्‍याएको छ। तर, यो टिकाउ समाधान भने होइन।

दसैँ सकिएलगत्तै यी श्रमिकहरू फेरि शून्यमा पुग्ने र नयाँ कामको खोजीमा भौतारिनुपर्ने बाध्यता रहन्छ। त्यसैले चाडपर्वले दिने क्षणिक कामको उत्साहसँगै अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकको सामाजिक सुरक्षा, कामको सुनिश्चितता र मर्यादित ज्यालाको सवाललाई नीतिगत रूपमै सम्बोधन गर्नुपर्ने खाँचो देखिन्छ।