पाकिस्तानका पूर्व तीव्र गतिका बलर शोएब अख्तरले नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल)को तेस्रो संस्करण हेर्न काठमाडौं आएर फर्किए । 

फर्किएपछि उनले सामाजिक संजालमा नेपालको भ्रमण र एनपिएल हेर्न पाउनु आफ्नो जीवनकै उत्कृष्ठ क्षण भएको भन्दै विभिन्न तस्वीरहरुसहित पोष्ट गरे ।

काठमाडौंको कीर्तिपुरमा  एनपीएल चलिरहेको छ। मैदानमा नेपाली र विदेशी खेलाडीबीच प्रतिस्पर्धा छ। दर्शकको उत्साह, टोलीका जर्सी, प्रायोजकका विज्ञापन र टेलिभिजन प्रसारणले प्रतियोगितालाई खेलकुद उत्सव बनाएका छन्। तर यस प्रतियोगिताको अर्को सम्भावना पनि छ, जुन खेलको नतिजा र ट्रफीभन्दा बाहिर छ, नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा चिनाउने अवसर। एनपिएलको बारेमा चर्चा नगर्ने खेल विश्लेषक, कमेण्टरहरु कमै छन् । चर्चाकै हिसाबले यो अहिले इण्डियन प्रिमियर लिग (आइपीएल)कै हाराहारीको खेलकूद प्रतियोगिता भएको छ, जबकी लगानी, खर्च, खेलाडीको तलव, सुविधा आदीलाई हेर्दा यी दुवै प्रतियोगिताको तुलना गर्न मिल्दैन । तर, क्रिकेट खेलप्रतिको आकर्षणको कारण एनपिएलको चर्चा विश्वभर फैलिएको छ ।

र, त्योसंगै नेपालको खेल पर्यटनको उच्च सम्भावनालाई पनि उजागर गरेको छ ।

नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले एनपीएलको तेस्रो संस्करणमा १ अर्ब ५० करोड रुपैयाँभन्दा बढीको प्रत्यक्ष आर्थिक कारोबार हुने अनुमान गरेको छ। प्रतियोगिताको प्रसारण अधिकार, प्रायोजन, टिकट बिक्री र फ्रेन्चाइज टोलीहरूको खर्च बढ्दै गएको छ। यसपालि प्रायोजनबाट करिब २० करोड र टिकट तथा प्रसारणबाट ७० करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी हुने क्यानको अपेक्षा छ। टोलीहरूको खर्च पनि बढेर औसतमा प्रतिटोली १५ करोड रुपैयाँसम्म पुग्ने अनुमान गरिएको छ।

यद्यपि, यो रकमलाई पर्यटनबाट भएको आम्दानी वा नेपालको अर्थतन्त्रमा थपिएको शुद्ध मूल्य भनेर बुझ्नु हुँदैन। यसमा प्रतियोगितासँग जोडिएका विभिन्न कारोबार समावेश छन्। एउटै रकम आयोजकको आम्दानी र अर्को पक्षको खर्चका रूपमा देखिन सक्छ। एनपीएलले पर्यटनमा कति योगदान गर्‍यो भन्ने पत्ता लगाउन होटल, यातायात, रेस्टुरेन्ट र अन्य व्यवसायको वास्तविक थप आम्दानी छुट्टै मापन गर्नुपर्छ।

होटल व्यवसायमा देखिन थालेको प्रभाव

एनपीएलको आर्थिक प्रभाव मैदानबाहिर पनि देखिन थालेको छ। आठवटै फ्रेन्चाइज टोली होटलसँग आबद्ध छन् र खेलाडी, प्रशिक्षक तथा अन्य सदस्यले लामो समय होटल सेवा उपयोग गरिरहेका छन्। टोलीका समर्थक पनि विभिन्न जिल्लाबाट खेल हेर्न काठमाडौं आउँदा होटल, रेस्टुरेन्ट र यातायात व्यवसायमा गतिविधि बढेको होटल व्यवसायीहरूले बताएका छन्।

होटल एसोसिएसन नेपालका अध्यक्ष विनायक शाहले एनपीएलले आतिथ्य तथा पर्यटन क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभाव पारेको बताएका छन्। उनका अनुसार विदेशी खेलाडी र टोलीका सदस्यको लामो बसाइले होटललाई नियमित व्यवसाय दिएको छ। प्रतियोगिता हेर्न आउने घरेलु समर्थकले पनि खाना, आवास र यातायातमा खर्च गरिरहेका छन्।

यसबाट एनपीएलको आर्थिक शृङ्खला बुझ्न सकिन्छ। एउटा टोलीले होटलमा खर्च गर्छस होटलले कर्मचारीलाई तलब दिन्छ, खाद्यान्न र अन्य सामग्री किन्छ तथा यातायात सेवा उपयोग गर्छ। होटलमा माग बढ्दा त्यससँग जोडिएका आपूर्तिकर्ता, कृषि उत्पादक, सरसफाइ सेवा, धुलाई व्यवसाय र साना उद्यमले पनि अवसर पाउन सक्छन्।

तर यो लाभ कति ठूलो छ भन्ने प्रश्नको उत्तर अझै स्पष्ट छैन। होटल व्यवसायीले कारोबार बढेको बताएका छन्, तर एनपीएल नभएको अवस्थामा होटलको व्यवसाय कति हुन्थ्यो भन्ने तुलना आवश्यक छ। यस अवधिमा दशैंपछिको पर्यटकीय मौसम पनि चलिरहेको छ। त्यसैले होटलमा आएको सबै वृद्धि एनपीएलकै कारण भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

विदेशी खेलाडीले नेपाललाई विश्वसामु चिनाउने अवसर

एनपीएलमा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा परिचित खेलाडीको सहभागिताले प्रतियोगिताको दृश्यता बढाएको छ। अस्ट्रेलियाका डेभिड वार्नर, दक्षिण अफ्रिकाका डेभिड मिलर, वेस्ट इन्डिजका आन्द्रे रसेल र बंगलादेशका शाकिब अल हसनजस्ता खेलाडीको उपस्थितिले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट समर्थकको ध्यान नेपालतर्फ तान्न सक्छ। प्रतियोगिताले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् (आईसीसी) बाट मान्यता पाउनु पनि यसको व्यावसायिक पहिचानका लागि महत्त्वपूर्ण छ।

विदेशी खेलाडीको नेपाल बसाइले उनीहरूका समर्थकलाई नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, संस्कृति र आतिथ्यबारे जानकारी दिने सम्भावना छ। खेलाडीले काठमाडौंको सांस्कृतिक सम्पदा, नेपाली खाना वा स्थानीय जीवनशैलीबारे आफ्ना सामाजिक सञ्जालमा सामग्री साझा गरेमा त्यो लाखौँ दर्शकसम्म पुग्न सक्छ।

रसेलले नेपाली ढाका टोपी लगाएको तस्बिर साझा गर्दा त्यसमा ५० हजारभन्दा बढी प्रतिक्रिया र १,८०० भन्दा बढी टिप्पणी आएका थिए। यसले अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीका व्यक्तिगत सामाजिक सञ्जाल खाताले नेपालसम्बन्धी सामग्री व्यापक रूपमा फैलाउन सक्ने सम्भावना देखाउँछ।

तर सामाजिक सञ्जालमा धेरै प्रतिक्रिया आउनु र वास्तविक पर्यटक नेपाल आउनु फरक कुरा हुन्। त्यस्तो सामग्रीले कति मानिसलाई नेपालबारे खोज्न प्रेरित गर्‍यो, कति जनाले यात्रा योजना बनाए र कति पर्यटक वास्तवमै आए भन्ने तथ्याङ्कबिना प्रचारको आर्थिक मूल्य निश्चित गर्न सकिँदैन।

यही कारणले एनपीएललाई खेलाडीको लोकप्रियतामा मात्र निर्भर गराउनु हुँदैन। क्यान, नेपाल पर्यटन बोर्ड र निजी क्षेत्रले खेलाडीलाई नेपालको पर्यटन अनुभवसँग जोड्ने व्यवस्थित कार्यक्रम बनाउन सक्छन्। खेलाडीको रुचि अनुसार सम्पदा भ्रमण, नेपाली खानाको अनुभव, प्रकृतिसँग सम्बन्धित गतिविधि र स्थानीय उद्यमको परिचय गराउन सकिन्छ। यसले खेलाडीलाई प्रचारका लागि सामग्री उपलब्ध गराउनुका साथै उनीहरूलाई नेपालमा सकारात्मक अनुभव पनि दिन्छ।

 पर्यटनको आधार छ, तर अवसर आफैँ प्रयोग हुँदैन

नेपालमा खेलकुद पर्यटन विस्तार गर्न सकिने आधार पहिलेदेखि नै छ। हिमाल, पदयात्रा, वन्यजन्तु, धार्मिक सम्पदा र साहसिक गतिविधिका कारण नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा परिचित छ। एनपीएलले यही पहिचानमा क्रिकेटलाई थप्न सक्छ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले एनपीएललाई खेलकुद पर्यटनको विकास गर्ने सम्भावनायुक्त माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। बोर्डका अनुसार क्रिकेटलगायतका खेलकुद कार्यक्रमले होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात र स्थानीय व्यवसायमा गतिविधि बढाउन तथा नेपाललाई विविध पर्यटन गन्तव्यका रूपमा चिनाउन मद्दत गर्न सक्छन्।

एनपीएललाई भारत, बंगलादेश, श्रीलंका र अन्य क्रिकेटप्रेमी बजारमा प्रचार गर्दा नेपालले विद्यमान पर्यटन मागलाई कसरी विस्तार गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठ्छ।

खेलकुद पर्यटनको सम्भावना प्रयोग गर्न प्रतियोगिता हेर्न आउने व्यक्तिलाई अतिरिक्त यात्रा गर्न सहज बनाउनुपर्छ। उदाहरणका लागि, काठमाडौंमा क्रिकेट हेर्न आएका पर्यटकका लागि छोटो सांस्कृतिक भ्रमण, पोखराको यात्रा, चितवनको वन्यजन्तु अनुभव वा अन्य गन्तव्यसँग जोडिएका प्याकेज बनाउन सकिन्छ। यस्ता प्याकेज वास्तविक उडान, सडकको अवस्था, यात्रा समय र पर्यटकको बसाइ अनुसार व्यावहारिक हुनुपर्छ।

एनपीएललाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन उत्पादन बनाउने पाँच उपाय

पहिलो, प्रतियोगिताको प्रसारणसँग नेपालका गन्तव्यको प्रचार जोड्नुपर्छ। खेलअघि, मध्यविराममा वा डिजिटल सामग्रीमार्फत नेपालका सम्पदा, प्रकृति, स्थानीय खाना र यात्रा अनुभव प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि प्रसारण अधिकार र प्रायोजकसँग समन्वय आवश्यक हुन्छ।

दोस्रो, विदेशी दर्शकलाई लक्षित यात्रा प्याकेज बनाउनुपर्छ। क्रिकेट टिकट, होटल, विमानस्थलबाट यातायात र स्थानीय भ्रमणलाई एउटै सेवामा जोड्न सकिन्छ। यसले पर्यटकलाई खेल हेर्न मात्र होइन, नेपालमा थप समय बिताउन प्रोत्साहित गर्न सक्छ।

तेस्रो, टोलीलाई क्षेत्रीय ब्रान्डिङसँग जोड्नुपर्छ। फ्रेन्चाइज टोलीले आफ्नो नाम, स्थानीय संस्कृति, उत्पादन र पर्यटन गन्तव्यलाई समेटेर सामग्री बनाउन सक्छन्। यसबाट एनपीएलको आर्थिक लाभ काठमाडौंमा मात्र सीमित नराखी अन्य क्षेत्रमा विस्तार गर्ने सम्भावना हुन्छ।

चौथो, होटल, यातायात, रेस्टुरेन्ट, पर्यटन सञ्चालक र स्थानीय उत्पादकलाई प्रतियोगिताको आपूर्ति शृङ्खलामा समेट्नुपर्छ। यसो गर्दा ठूलो होटल वा प्रायोजक मात्र होइन, साना व्यवसायले पनि लाभ लिन सक्छन्।

पाँचौँ, आर्थिक प्रभाव मापन गर्ने व्यवस्था बनाउनुपर्छ। कति विदेशी दर्शक आए, कति रात बसे, औसत खर्च कति भयो, कति स्थानीय व्यवसायले कारोबार बढाए र प्रचार अभियानपछि नेपालसम्बन्धी खोजी वा बुकिङमा कस्तो परिवर्तन आयो भन्ने तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नुपर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क र पूर्वाधार मुख्य चुनौती

नेपालले खेलकुद पर्यटनबाट ठूलो लाभ लिन चाहन्छ भने प्रतियोगिता प्रचार गरेर मात्र पुग्दैन। विदेशी दर्शकलाई नेपाल आउन सजिलो हुनुपर्छ। हवाई सम्पर्क, टिकटको उपलब्धता, होटलको मूल्य, यातायात, भिसा प्रक्रिया र गन्तव्यसम्म पुग्ने सुविधाले उनीहरूको निर्णयमा प्रभाव पार्छ।

क्रिकेटको लोकप्रियतालाई राष्ट्रिय आर्थिक लाभमा बदल्ने समय

एनपीएलले नेपालको क्रिकेटलाई व्यावसायिक रूपमा विस्तार गर्ने अवसर दिएको छ। प्रतियोगितामा बढ्दो कारोबार, अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीको सहभागिता, होटल व्यवसायमा देखिएको गतिविधि र पर्यटन बोर्डको चासोले खेलकुद पर्यटनको सम्भावना देखाएका छन्।

तर प्रतियोगिताको वास्तविक सफलता कुल कारोबार वा सामाजिक सञ्जालको पहुँचबाट मात्र मापन हुँदैन। नेपाली खेलाडीले कति अवसर पाए, स्थानीय व्यवसायले कति अतिरिक्त आम्दानी गरे, विदेशी पर्यटकको बसाइ कति बढ्यो र नेपालबारे अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान कति विस्तार भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि आवश्यक छ।

नेपालले एनपीएललाई क्रिकेट प्रतियोगिताबाट राष्ट्रिय पर्यटन उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। त्यसका लागि क्यान, नेपाल पर्यटन बोर्ड, सरकार, होटल व्यवसायी, एयरलाइन्स, स्थानीय तह र निजी क्षेत्रबीच समन्वय आवश्यक छ।