सुवास निरौला

हालै मध्यपूर्वमा बिग्रँदै गएको भू-राजनीतिक अवस्था र त्यसको परिणाम स्वरूप कच्चा तेलको मूल्यमा आएको भारी वृद्धिका कारण विश्वव्यापी वित्तीय बजारमा उथलपुथल जारी छ। 

यसको प्रत्यक्ष असर भारतीय अर्थतन्त्रमा पनि देखिएको छ। जहाँ अमेरिकी डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँ हालसम्मकै कमजोर अवस्थामा पुगेको छ। मनी भास्करले दिएको जानकारी अनुसार, अमेरिकी डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँ ४६ पैसा कमजोर भएर ९२.२८ को स्तरमा पुगेको छ। जुन हालसम्मकै सबैभन्दा तल्लो स्तर हो।

नेपाल र भारतबिच स्थिर विनिमय दर प्रणाली रहेकोले भारतीय मुद्रामा आउने कुनै पनि परिवर्तनले नेपाली मुद्रालाई प्रत्यक्ष असर गर्दछ। यस समाचारमा हामी भारतीय रुपैयाँको यस कमजोरीले नेपाली मुद्रा र समग्र नेपाली अर्थतन्त्रमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने बारेमा विस्तृत विश्लेषण गर्नेछौँ।

भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुनुका कारणहरू:

मध्यपूर्वमा बढ्दो तनावका कारण कच्चा तेलको मूल्यमा अभूतपूर्व वृद्धि भएको छ। भारत आफ्नो कुल तेल खपतको ८० प्रतिशतभन्दा बढी आयात गर्दछ। तेलको मूल्य बढ्दा भारतले धेरै डलर खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ। जसले डलरको माग बढाउँछ र भारतीय रुपैयाँलाई कमजोर बनाउँछ। अमेरिका-इजरायल र इरानबिचको द्वन्द्वले विश्वव्यापी अनिश्चितता बढाएको छ। यस्तो अवस्थामा विदेशी लगानीकर्ताहरू विकासोन्मुख बजारहरूबाट आफ्नो लगानी झिकेर सुरक्षित मानिने अमेरिकी डलरमा लगानी गर्न रुचाउँछन्। जसले भारतीय रुपैयाँमाथि थप दबाब सिर्जना गर्छ। कच्चा तेलको मूल्य वृद्धिले विश्वव्यापी रूपमा मुद्रास्फीति बढाउँछ। केन्द्रीय बैंकहरूले मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न ब्याजदर बढाउन सक्छन्। जसले आर्थिक वृद्धिमा सुस्तता ल्याउन सक्छ।अनिश्चितताको समयमा अमेरिकी डलरलाई सुरक्षित लगानी मानिन्छ। यसकारणले डलरको माग बढ्छ र अन्य मुद्राहरूको तुलनामा यो बलियो हुन्छ।

भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदा नेपाली मुद्रामा पर्ने असर:

नेपाल राष्ट्र बैंकले भारतीय रुपैयाँसँग नेपाली मुद्राको स्थिर विनिमय दर (१ भारतीय रुपैयाँ बराबर १ रुपैयाँ ६० पैसा नेपाली हुन्छ) कायम गरेको छ। यसको अर्थ भारतीय रुपैयाँ अमेरिकी डलरको तुलनामा जति कमजोर हुन्छ। नेपाली रुपैयाँ पनि स्वतः त्यति नै कमजोर हुन्छ। जसले गर्दा नेपालमा निम्न असरहरू पर्न सक्छन्। नेपालले भारत हुँदै पेट्रोलियम पदार्थ आयात गर्छ। भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदा डलरमा तिर्नुपर्ने कच्चा तेलको मूल्य बढ्छ। यसको सीधा असर नेपालमा पेट्रोल, डिजेल र खाना पकाउने ग्यासको मूल्यमा पर्छ। मूल्यवृद्धिले ढुवानी खर्च बढाउँछ। जसले अन्य सबै वस्तु तथा सेवाको मूल्यमा असर गर्छ। भारतबाट आयात हुने वस्तुहरू, विशेष गरी तेस्रो मुलुकबाट भारत हुँदै नेपाल आउने सामानहरू, अब नेपालीका लागि महँगा हुनेछन्। भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदा नेपालको आयात लागत बढ्छ। निर्यात भने खासै बढ्दैन किनकि नेपालको भारतसँगको निर्यात क्षमता सीमित छ। यसले नेपालको व्यापार घाटालाई थप फराकिलो बनाउँछ। आयातित वस्तुहरूको मूल्य बढ्नु भनेको नेपालमा मुद्रास्फीति बढ्नु हो। यसले आम जनताको क्रय शक्ति घटाउँछ र जीवनयापनको लागत बढाउँछ। नेपाल राष्ट्र बैंकलाई मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न थप चुनौतीहरू सिर्जना हुने छ। नेपालले अमेरिकी डलरमा वैदेशिक ऋण लिएको अवस्थामा भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदा नेपाली रुपैयाँको मूल्य पनि घट्ने भएकोले ऋण भुक्तानीको भार बढ्छ।

यो सत्य हो, भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदा नेपाली मुद्रा पनि कमजोर हुन्छ। तर यसका सकारात्मक पक्ष पनि छन्।  नेपाली कामदारहरूले डलरमा आम्दानी गर्छन् (जस्तै खाडी मुलुकबाट आउने विप्रेषण) भने, उनीहरूले पठाएको डलर भारतीय रुपैयाँको तुलनामा बलियो हुने भएकाले नेपालमा नेपाली रुपैयाँमा बढी रकम प्राप्त हुन्छ। यसले विप्रेषण प्राप्त गर्ने परिवारहरूलाई केही राहत प्रदान गर्न सक्छ। यद्यपि, यो अल्पकालीन राहत मात्र हो किनकि बढ्दो महँगीले त्यसलाई पनि खाइदिन सक्छ। नेपालमा डलर खर्च गर्ने विदेशी पर्यटकका लागि नेपाल घुम्न केही सस्तो पर्न सक्छ। तर, भारतीय पर्यटकका लागि भने खासै फरक पर्दैन।

अन्तमा, अमेरिकी डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँ हालसम्मकै कमजोर अवस्थामा पुग्नु नेपालका लागि चिन्ताको विषय हो। नेपाल र भारतबिचको स्थिर विनिमय दरका कारण भारतीय रुपैयाँको कमजोरीले नेपाली मुद्रालाई पनि कमजोर बनाउँछ। जसले आयातित वस्तुहरूको मूल्यवृद्धि, मुद्रास्फीति र व्यापार घाटामा वृद्धि जस्ता नकारात्मक असरहरू ल्याउँछ। यो अवस्थाले नेपाली अर्थतन्त्रमा थप दबाब सिर्जना गर्छ। यस चुनौतीको सामना गर्न नेपाल सरकार र राष्ट्र बैंकले दीर्घकालीन र अल्पकालीन दुवै प्रकारका नीतिगत उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्ने देखिन्छ। ताकि आम नागरिकमाथि पर्ने वित्तीय भारलाई कम गर्न सकियोस् र अर्थतन्त्रलाई स्थिर राख्न सकियोस्।