नेपालको धितोपत्र बजारमा सर्वसाधारण लगानीकर्ताको पसिनाको कमाइमाथि कसरी ‘कलोनी’ खडा गरिएको छ भन्ने तथ्य बोर्डको गोप्य प्रतिवेदनले प्रमाणित गरेको छ। 

यो प्रतिवेदनले केवल शेयर कारोबार मात्र होइन, बरु बैंकमार्फत हुने शंकास्पद लेनदेन, एउटै कोठाबाट हुने संगठित कारोबार (Match Trading) र पहुँचवाला व्यवसायीहरूको ‘मनी लाउण्ड्रिङ’ को जालो समेत उधिनेको छ ।

 अनुसन्धानको वैधता र प्रतिवेदन तयार पार्ने निकाय

यो खोजमूलक रिपोर्टको मुख्य आधार नेपाल धितोपत्र बोर्डले तयार पारेको दुईवटा प्रारम्भिक जाँचबुझ प्रतिवेदनहरू हुन्:

• प्रतिवेदन १: हिमालयन लाइफ इन्स्योरेन्स लिमिटेड (HLI) का तत्कालीन अध्यक्ष सुलभ अग्रवाल र उनका छोरा कृषिव अग्रवालमाथि गरिएको अनुसन्धान । यो प्रतिवेदन उपकार्यकारी निर्देशक दिपेश ताम्राकार (जाँचबुझ अधिकृत) को नेतृत्वमा तयार भई २०८३ बैशाख ३ गते बोर्डमा पेश गरिएको थियो ।

• प्रतिवेदन २: विवादास्पद बिचौलिया भनिएका दीपक भट्ट र उनीसँग आबद्ध प्रतिष्ठित व्यवसायीहरू राज बहादुर शाह, शेखर गोल्छा, सन्दीप चाचान लगायतमाथि गरिएको विस्तृत अनुसन्धान । यो प्रतिवेदन कार्यकारी निर्देशक रुपेश के.सी. को नेतृत्वमा तयार पारिएको हो ।

'मेरो लगानी'लाई प्राप्त यी प्रतिवेदनहरूले स्पष्ट पार्छन् कि नेपालका ‘ठूला माछा’ हरूले कसरी कानूनलाई हातमा लिएर बजार चलाइरहेका छन् ।

 सुलभ र कृषिव अग्रवाल: भित्री कारोबारको नमूना

प्रतिवेदनको पहिलो खण्डले हिमालयन लाइफ इन्स्योरेन्स (HLI) मा भएको गम्भीर नीतिगत भ्रष्टाचारलाई औंल्याएको छ ।

तथ्य १: पारिवारिक विवाद र शेयर बण्डा (पृष्ठ ४)

प्रतिवेदनको पृष्ठ ४ मा उल्लेख भए अनुसार, अग्रवाल परिवारभित्रको अंशबण्डा सम्बन्धी विवाद काठमाडौँ जिल्ला अदालतमा (मुद्दा नं. ०८१-FN-११०९७) विचाराधीन रहेको अवस्थामा सुलभ अग्रवालले छोरा कृषिव अग्रवालको नाममा शेयर स्थानान्तरण गरी बजारमा चलखेल गरेका थिए । प्रतिवेदनमा भनिएको छ, "सुलभ अग्रवाल हिमालयन लाइफ इन्स्योरेन्सको अध्यक्ष रहेको हुँदा उल्लेखित मूल्यमा असर पार्न सक्ने भित्री सूचना वा जानकारीहरूको आधारमा कारोबार भएको देखिएको हुँदा धितोपत्र सम्बन्धी ऐन, २०६३ को दफा ९१ को व्यवस्था विपरीत कार्य भएको देखिन्छ ।"

तथ्य २: सूचनाको दुरुपयोग र कृत्रिम मूल्य (पृष्ठ ५)

अध्यक्षको हैसियतमा सुलभ अग्रवाललाई कम्पनीको वित्तीय अवस्था,लाभांश र भावी योजनाका बारेमा सार्वजनिक हुनुभन्दा महिना अगाडि नै जानकारी हुन्थ्यो। प्रतिवेदनको पृष्ठ ५ मा दाबी गरिए अनुसार, उनले ती सूचनाहरू छोरा कृषिवलाई उपलब्ध गराउँथे र कृषिवले ती सूचनाका आधारमा भारी मात्रामा शेयर खरिद गर्थे। जब सूचना सार्वजनिक भएर शेयरको मूल्य बढ्थ्यो, उनीहरूले शेयर बेचेर सर्वसाधारणको खल्ती रित्तो पार्थे ।

 दीपक भट्ट, राज बहादुर शाह र शेखर गोल्छा: ‘अपवित्र गठबन्धन’

बोर्डको प्रतिवेदनको सबैभन्दा विस्फोटक पाटो दीपक भट्टसँग जोडिएको छ। भट्टले कसरी नेपालका प्रतिष्ठित व्यापारिक घरानाको अवैध रकमलाई शेयर बजारमा ‘सेतो’ बनाउने काम गरे र त्यसवापत शाह र गोल्छालाई कति फाइदा पुर्‍याए भन्ने विवरण प्रतिवेदनमा समेटिएको छ ।

क) शंकास्पद बैंक लेनदेन (पृष्ठ १७, १८ र १९)

प्रतिवेदनको पृष्ठ १७ देखि १९ सम्म समेटिएको तालिकामा दीपक भट्टको बैंक खातामा प्रतिष्ठित व्यवसायीहरूबाट आएको रकमको विवरण छ। 'नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक' (NIMB) को खाता नं. ००१०५०३०२७४४५६ को स्टेटमेन्ट विश्लेषण गर्दा निम्न शंकास्पद कारोबार देखिएका छन्:

• शेखर गोल्छाको संलग्नता: दीपक भट्टको खातामा शेखर गोल्छा र उनीसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूबाट ५ करोड २५ लाख र ४ करोड जस्ता ठूला रकमहरू स्थानान्तरण भएको देखिएको छ (पृष्ठ १८ र २४) ।

• राज बहादुर शाहको लगानी: प्रतिवेदनको पृष्ठ १८ मा उल्लेख भए अनुसार राजबहादुर शाह र उनीसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूबाट भट्टको खातामा १२ करोड, ५ करोड र १५ करोड सम्मका रकमहरू पुगेका छन् ।

• रोहित गुप्ता र सन्दीप चाचान: यी व्यवसायीहरूबाट पनि भट्टको खातामा क्रमशः ५ करोड २५ लाख र ५ करोड २४ लाख रुपैयाँ जम्मा भएको स्टेटमेन्टले पुष्टि गरेको छ ।

प्रतिवेदनमा प्रश्न उठाइएको छ— "एउटा धितोपत्र दलाल व्यवसायीसँग आबद्ध व्यक्ति (दीपक भट्ट) को निजी खातामा यति ठूला व्यापारिक घरानाका व्यक्तिहरूले किन करोडौँ रुपैयाँ पठाए ?" यसले स्पष्ट पार्छ कि भट्ट यी व्यवसायीहरूका लागि ‘फ्रन्ट म्यान’ का रूपमा काम गरिरहेका थिए ।

ख) एउटै IP Address बाट कारोबार: ‘कोठाभित्रको सिन्डिकेट’ (पृष्ठ २१, २४ र ३३)
अनुसन्धानको सबैभन्दा बलियो प्राविधिक प्रमाण ‘IP Address’ को मिलान हो । प्रतिवेदनको पृष्ठ २१, २४ र ३३ मा एउटा सनसनीपूर्ण चार्ट प्रस्तुत गरिएको छ ।

नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) बाट प्राप्त तथ्याङ्क अनुसार, दीपक भट्ट, सुलभ अग्रवाल, राज बहादुर शाह र शेखर गोल्छाले शेयर कारोबार गर्दा प्रयोग गरेका IP Address हरू एकै देखिएका छन्। प्रतिवेदनले कोट गरे अनुसार, प्रयोग भएका मुख्य IP Address हरू यस प्रकार छन्:

• 103.235.198.57

• 202.166.206.242

• 49.126.215.191

प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ, "विभिन्न व्यक्ति र संस्थाहरूको नाममा शेयर कारोबार भए तापनि एउटै IP Address प्रयोग हुनुले यी सबै कारोबारहरू एउटै स्थान वा एउटै गिरोहले नियन्त्रण गरिरहेको पुष्टि हुन्छ ।" यसलाई धितोपत्रको भाषामा ‘म्याच ट्रेडिङ’ वा ‘सर्कुलर ट्रेडिङ’ भनिन्छ, जुन पूर्णतः गैरकानूनी हो ।

नेपाल रि-इन्स्योरेन्स (NRIC) मा अर्बौँको जालसाजी

दीपक भट्ट र यो समूहले सबैभन्दा ठूलो चलखेल नेपाल रि-इन्स्योरेन्स कम्पनी (NRIC) को शेयरमा गरेको प्रतिवेदनको पृष्ठ २२ र २३ मा उल्लेख छ ।

भट्टले भृकुटी स्टक ब्रोकिङ कम्पनी (ब्रोकर नं. ६१) मार्फत NRIC को शेयरलाई ‘पम्प एण्ड डम्प’ (Pump and Dump) गरेका थिए । प्रतिवेदनको पृष्ठ २३ मा भनिएको छ, "दीपक भट्टले आफू सम्बद्ध विभिन्न २७ वटा कम्पनीहरू र आफ्ना कामदारहरूको नाममा रहेका खाताहरू प्रयोग गरी NRIC को शेयर मूल्य कृत्रिम रूपमा बढाएका थिए ।" मूल्य अकासिएपछि शाह र गोल्छा जस्ता ठूला लगानीकर्ताले शेयर बेचेर मुनाफा सुरक्षित गरे भने सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरू उच्च मूल्यमा शेयर किनेर फसे ।

 प्रयोग भएका सहायक कम्पनीहरूको जालो (पृष्ठ १२ देखि १४)

अनुसन्धानले व्यवसायीहरूले सिधै आफ्नो नामबाट भन्दा पनि आफू मातहतका सहायक कम्पनीहरू प्रयोग गरेर रकम लुकाउने गरेको फेला पारेको छ । प्रतिवेदनको पृष्ठ १२ देखि १४ सम्म ३९ वटा कम्पनीहरूको सूची दिइएको छ। जसमा सुलभ अग्रवाल र दीपक भट्टको नियन्त्रण छ । केही मुख्य कम्पनीहरू:

• अम्बालिका माईन्स प्रा.लि.

• चन्द्र निर्माण तथा व्यवस्थापन प्रा.लि.

• गणेश माइन्स एण्ड मिनरल्स प्रा.लि.

• जगदम्बा कमली हस्पिटालिटी प्रा.लि.

• सिद्धि गणेश माइन्स एण्ड मिनरल्स प्रा.लि.

• अम्बर प्रोमेष्टमेन्ट प्रा.लि.

यी कम्पनीहरूबाट शेयर बजारमा अर्बौँ रुपैयाँ लगानी गरिएको र ती रकमहरूको स्रोत खुल्न नसकेको प्रतिवेदनको पृष्ठ ५५ मा उल्लेख छ ।

कानूनी उल्लंघन र सजायको सिफारिस (पृष्ठ ५७ देखि ६४)

प्रतिवेदनको अन्तिम खण्ड (विश्लेषण तथा निष्कर्ष) मा अनुसन्धान अधिकृतहरूले आरोपित व्यक्तिहरूले धितोपत्र ऐन, २०६३ को गम्भीर उल्लंघन गरेको ठहर गरेका छन् ।

• दफा ९१ को उल्लंघन (भित्री कारोबार): सुलभ अग्रवाल र कृषिव अग्रवालले कम्पनीको अध्यक्षको हैसियतमा थाहा पाएका सूचनाका आधारमा कारोबार गरेको ।

• दफा ९४ को उल्लंघन (कृत्रिम मूल्य): दीपक भट्ट, राज बहादुर शाह र शेखर गोल्छाको समूहले मिलेमतोमा शेयरको मूल्यमा अस्वाभाविक उतारचढाव ल्याएको ।

• दफा ९८ को उल्लंघन (जालसाजीयुक्त कारोबार): सर्वसाधारण लगानीकर्तालाई झुक्याएर शेयर बिक्री गरी आर्थिक लाभ लिएको ।

सिफारिस (पृष्ठ ६४-६५):
प्रतिवेदनको पृष्ठ ६४ मा स्पष्ट रूपमा लेखिएको छ, "यस प्रारम्भिक जाँचबुझबाट देखिएका तथ्य र प्रमाणका आधारमा दीपक भट्ट, सुलभ अग्रवाल, राज बहादुर शाह, शेखर गोल्छा लगायतलाई धितोपत्र ऐनको दफा १०१ बमोजिम हदैसम्मको कारबाही (कैद र बिगो बमोजिम जरिवाना) का लागि मुद्दा दायर गर्न सिफारिस गरिन्छ ।"

साथै, यो मुद्दामा अर्बौँको शंकास्पद लेनदेन देखिएकाले सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभाग मार्फत थप छानबिन गर्नुपर्ने राय समेत प्रतिवेदनले दिएको छ ।

निष्कर्ष

'मेरो लगानी'ले प्राप्त गरेको यो गोप्य प्रतिवेदनले प्रमाणित गर्छ कि नेपालको पूँजी बजारमा विधिको शासन होइन, बरु ‘पहुँचको शासन’ चलिरहेको छ। शेखर गोल्छा जस्ता निजी क्षेत्रका अग्रणी व्यक्तित्व र राज बहादुर शाह जस्ता प्रतिष्ठित व्यवसायीहरूको नाम यस्तो गम्भीर वित्तीय अपराधमा जोडिनुले सिंगो निजी क्षेत्रको साखमाथि नै प्रश्न उठाएको छ।

धितोपत्र बोर्डका अनुसन्धान अधिकृतहरूले तयार पारेको यो प्रतिवेदन यदि राजनीतिक दबाबमा दबाउन खोजियो भने, त्यसले नेपालको शेयर बजारलाई मात्र होइन, सिंगो अर्थतन्त्रलाई नै धराशायी बनाउनेछ। 

सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरूले अब यी तथ्यहरूका आधारमा आफ्नो लगानी सुरक्षाका लागि आवाज उठाउनु पर्ने बेला आएको छ।

यो रिपोर्ट नेपाल धितोपत्र बोर्डको प्रारम्भिक जाँचबुझ प्रतिवेदनको आधारमा 'मेरो लगानी'ले तयार पारेको खोजमूलक दस्तावेज हो ।