नेपालको पूँजी बजारमा वैशाख महिना ब्रोकर कम्पनीहरूका लागि निकै चुनौतीपूर्ण र प्रतिस्पर्धात्मक रह्यो। 

बजारको सूचक र कारोबार रकममा केही संकुचन आएपनि धितोपत्र दलाल (ब्रोकर)हरूले गर्ने आम्दानीमा भने केही सीमित कम्पनीहरूको वर्चस्व कायमै देखिएको छ। नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से)ले सार्वजनिक गरेको वैशाख २०८३ को पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार, ९१ वटा ब्रोकर कम्पनी (स्टक डिलर सहित)ले सबै दस्तुर कटाएर कुल ४२ करोड १० लाख रुपैयाँ भन्दा बढी खुद कमिसन आर्जन गरेका छन्। 

नासा सेक्युरिटिजको अग्रता कायमै

वैशाख महिनाको ब्रोकर कमिसन प्रतिवेदनलाई केलाउँदा नासा सेक्युरिटिज (ब्रोकर नं. ५८) को प्रदर्शन अब्बल देखिएको छ। नासाले यो महिना एक्लै ३ करोड ९३ लाख ९२ हजार ७४० रुपैयाँ खुद कमिसन आर्जन गर्दै आफूलाई फेरि पनि निर्विवाद नम्बर एक ब्रोकरका रूपमा स्थापित गरेको छ। यो आम्दानी वैशाख महिनाभरि ९१ वटा ब्रोकरले गरेको कुल आम्दानीको करिब ९.३५ प्रतिशत हुन आउँछ। यसको अर्थ, बजारमा हुने झन्डै १० रुपैयाँको कारोबारमा १ रुपैयाँको हिस्सा नासा सेक्युरिटिजमार्फत भइरहेको छ।

वैशाखमा मनी वर्ल्ड शेयर एक्सचेन्ज (ब्रोकर नं. ७३) ले सबैभन्दा कम कमाएकाे छ।

शीर्ष पाँच ब्रोकर: बजारको एक चौथाइ हिस्सा नियन्त्रणमा

वैशाखमा सबैभन्दा धेरै कमाउने शीर्ष पाँच ब्रोकर कम्पनीहरूले कुल बजारको करिब २५.९१ प्रतिशत हिस्सा ओगटेका छन्। यी पाँच कम्पनीको कुल आम्दानी मात्र १० करोड ९१ लाख ३४ हजार रुपैयाँ रहेको छ। नासापछि दोस्रो स्थानमा सानी सेक्युरिटिज (४२) रहेको छ, जसले १ करोड ९० लाख ३९ हजार रुपैयाँ कमाएको छ। यो कुल बजारको ४.५२ प्रतिशत हो। तेस्रो स्थानमा इम्पेरियल सेक्युरिटिज (४५) ले १ करोड ७७ लाख ६९ हजार (४.२२%) आर्जन गर्दा चौथो स्थानमा रहेको भिजन सेक्युरिटिज (३४)ले १ करोड ६५ लाख ८९ हजार (३.९४%) र पाँचौँ स्थानमा रहेको अनलाइन सेक्युरिटीज (४९)ले १ करोड ६३ लाख ४४ हजार (३.८८%) कमिसन बटुलेका छन्।

बैंकका सहायक कम्पनीहरूको आक्रामक बजार हिस्सा र वर्चस्व

नेपाली शेयर बजारमा बैंकका सहायक कम्पनीहरूलाई ब्रोकर लाइसेन्स दिने नीतिगत निर्णयले अहिले बजारको प्रतिस्पर्धालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ। वैशाख महिनाको तथ्याङ्कलाई गहिरिएर हेर्दा, बैंक सम्बद्ध १३ वटा ब्रोकर कम्पनीहरूले पुराना र स्थापित निजी ब्रोकरहरूलाई मात्र होइन, भर्खरै बजारमा आएका नयाँ निजी ब्रोकरहरूलाई पनि कडा चुनौती दिएका छन्। यी सहायक कम्पनीहरूमध्ये नबिल स्टक डिलर (ब्रोकर नं. ७७) ले आफूलाई एक अपराजित संवाहकका रूपमा उभ्याएको छ। नबिलले वैशाख महिनामा मात्रै ९० लाख ९८४ रुपैयाँ खुद कमिसन आर्जन गर्दै बैंकका सहायक कम्पनीहरूको नेतृत्व मात्र गरेको छैन, समग्र ९१ ब्रोकरहरूको सूचीमा पनि आफूलाई शीर्ष स्थानको नजिक पुर्‍याएको छ।

नबिलको यो ऐतिहासिक सफलतालाई पछ्याउँदै एनआईएमबी स्टक मार्केट्स (ब्रोकर नं. ७५) ले ४१ लाख ९० हजार रुपैयाँ कमाउँदै दोस्रो स्थान सुरक्षित गरेको छ। रोचक पक्ष त के छ भने, बैंकका यी सहायक कम्पनीहरूले आफ्नो मातृ संस्थाको सञ्जाल र प्रविधिको प्रयोग गरेर पुराना ब्रोकरहरूको 'क्लायन्ट' आफ्नो पोल्टामा पार्न थालेका छन्। यसैको परिणाम स्वरूप, सनराइज सेक्युरिटीज (ब्रोकर नं. १००) ले दुईवटा विवरणमार्फत कुल ३८ लाख ८८ हजार रुपैयाँ आर्जन गरी तेस्रो स्थान ओगटेको छ भने के.बी.एल. सेक्युरिटीज (ब्रोकर नं. ९४) ले ३६ लाख ३२ हजार रुपैयाँ कमाउँदै निजी क्षेत्रका धेरै पुराना ब्रोकरहरूलाई उछिनेको छ।

तुलनात्मक रूपमा हेर्दा, बैंकका सहायक कम्पनीहरू बीचकै प्रतिस्पर्धा पनि निकै रोचक छ। सिटिजन्स शेयर ब्रोकर (९१) र हिमालयन सेक्युरिटीज (९६) ले क्रमशः ३३ लाख र ३० लाख माथिको कमिसन उठाउँदा उनीहरूले बजारमा आफ्नो पकड बलियो बनाउँदै लगेको पुष्टि हुन्छ। यद्यपि, सबै बैंक सम्बद्ध ब्रोकरहरूको अवस्था भने एकनासको छैन। सानिमा (८३), एनएमबी (८२), प्रभु (९९) र माछापुच्छ्रे (७६) जस्ता कम्पनीहरू १८ देखि २३ लाखको दायरामा संघर्ष गरिरहँदा ग्लोबल आइएमई (८९) र आरबीबी (९७) को कमाइ १४ लाखमा खुम्चिएको छ। अझ गरिमा सेक्युरिटीज (७८) को ५ लाख ३८ हजारको कमाइले बैंकको नाम जोडिए पनि बजारमा आक्रामकता नदेखाएका कम्पनीहरू पछि परिरहेको संकेत गर्दछ।

बैंकका यी सहायक कम्पनीहरूको तुलना पुराना (ब्रोकर नं. १-६०) र नयाँ (ब्रोकर नं. ६१ पछिका) निजी ब्रोकरहरूसँग गर्दा एउटा स्पष्ट चित्र देखिन्छ। नबिल र एनआईएमबी जस्ता बैंकका कम्पनीहरूले ९० प्रतिशतभन्दा बढी पुराना ब्रोकरहरूलाई आम्दानीमा पछाडि पारिसकेका छन्। नयाँ निजी ब्रोकरहरू (जस्तै कालश र सन सेक्युरिटीज)सँग बैंकका सहायक कम्पनीहरूको कडा प्रतिस्पर्धा देखिए पनि बैंकहरूको संस्थागत साख र पुँजीगत क्षमताका कारण दीर्घकालीन रूपमा बैंकका सहायक कम्पनीहरूले नै बजारमा 'भोल्युम' ड्राइभ गर्ने देखिन्छ। पुराना ब्रोकरहरूले वर्षौँदेखि ओगटेको बजार हिस्सा अब बैंकका सहायक कम्पनी र नयाँ आक्रामक ब्रोकरहरूले खोस्न थालेपछि अबको बजारमा केवल 'पहुँच' भन्दा पनि 'परफरमेन्स' र 'सर्भिस' नै मुख्य कसी बन्न पुगेको छ।

नयाँ ब्रोकरको उत्साहजनक प्रदर्शन: क्यापिटल म्याक्सको छलाङ

ब्रोकर नम्बर ६१ देखि माथिका नयाँ ब्रोकरहरूले बजारमा उत्साहजनक उपस्थिति देखाएका छन्। नयाँ ब्रोकरहरूमध्ये सबैभन्दा अचम्मको प्रदर्शन क्यापिटल म्याक्स सेक्युरिटीज (६२) को देखिएको छ। यसले वैशाख महिनामा ९६ लाख ७४ हजार रुपैयाँ कमिसन आर्जन गर्दै बैंकको सहायक कम्पनी नबिल स्टक डिलरलाई समेत उछिनेको छ। क्यापिटल म्याक्स समग्र ९१ ब्रोकरको सूचीमा १२औँ स्थानमा पर्न सफल भएको छ।

अन्य नयाँ ब्रोकरहरूमा कालश स्टक मार्केट (७४) ले ६१ लाख ७० हजार रुपैयाँ आर्जन गरेको छ। त्यस्तै सन सेक्युरिटीज (६४) ४९ लाख ११ हजार, मिओ सेक्युरिटीज (६६) ४६ लाख ३८ हजार र हिमालयन ब्रोकरेज (६३) ४६ लाख १७ हजार रुपैयाँ कमाउन सफल भएका छन्। १०१ नम्बरको नयाँ ब्रोकर एप्पल सेक्युरिटिजले १९ लाख ५८ हजार रुपैयाँ आम्दानी गरेको छ, जुन धेरै पुराना ब्रोकरहरूको भन्दा राम्रो प्रदर्शन हो। नयाँ ब्रोकरहरूमध्ये भोले गणेश (६१) ७ लाख ८९ हजारमा सीमित भए पनि अधिकांश नयाँ कम्पनीहरू मध्यम श्रेणीमा आफूलाई स्थापित गर्न सफल भएका छन्।

स्टक डिलरको भिडन्त: नबिल र नागरिकको तुलना

बजार निर्माता र ठूलो कारोबार गर्ने उद्देश्यका साथ सञ्चालित दुई स्टक डिलरहरू—नागरिक स्टक डिलर (६०) र नबिल स्टक डिलर (७७) बीचको प्रतिस्पर्धामा नबिलले बाजी मारेको छ। वैशाख महिनामा नबिल स्टक डिलरले ९० लाख रुपैयाँ कमाउँदा नागरिक स्टक डिलरले मात्र ५४ लाख २४ हजार रुपैयाँ आर्जन गरेको छ। नबिलको कमाइ नागरिकको तुलनामा करिब ६६ प्रतिशतले बढी छ। यसले के देखाउँछ भने निजी क्षेत्रको लगानीमा सञ्चालित डिलर सरकारी स्वामित्वको डिलरभन्दा बढी सक्रिय र आक्रामक देखिएको छ।

पुराना र नयाँ ब्रोकरबीचको तुलनात्मक स्थिति

तुलनात्मक रूपमा हेर्दा, पुराना ५० ब्रोकरहरूमध्ये शीर्ष १० मा रहेका कम्पनीहरूले अझै पनि बजारको ठूलो हिस्सा ओगटेका छन्। तर, ३० नम्बरपछिका पुराना ब्रोकरहरूका लागि नयाँ ब्रोकर र बैंकका सहायक कम्पनीहरू ठूलो खतरा बनेका छन्। वैशाखको विवरणमा १० लाखभन्दा कम कमाउने ३० भन्दा बढी ब्रोकरहरू छन्। जसमा धेरैजसो पुराना ब्रोकरहरू पर्दछन्।

नयाँ ब्रोकरहरूले प्रविधि र आधुनिक सेवामार्फत ग्राहकलाई आकर्षित गरिरहँदा पुराना ब्रोकरहरूले आफ्नो कार्यशैली बदल्नुपर्ने दबाब महसुस गरेका छन्। एप्पल सेक्युरिटिज जस्ता नयाँ कम्पनीहरूले १० महिनामै २० लाखको हाराहारीमा कमिसन उठाउनुले बजारमा 'सेक्सन' परिवर्तन हुन थालेको संकेत गर्छ।

निष्कर्ष

वैशाखको यो विस्तृत विवरणले नेपाली पूँजी बजारमा एउटा ठूलो संक्रमणकाल चलिरहेको देखाउँछ। नासा जस्ता केही सीमित पुराना कम्पनीहरूले आफ्नो वर्चस्व जोगाइराखे पनि नयाँ र बैंकका सहायक कम्पनीहरूले बजारको संरचनालाई परिवर्तन गर्दै लगेका छन्। ९१ ब्रोकरमध्ये पुछारमा रहेका ४० वटा कम्पनीहरूको आम्दानी अत्यन्तै न्यून हुनुले आगामी दिनमा यो क्षेत्रमा 'मर्जर' वा 'एक्विजिसन' को सम्भावनालाई बलियो बनाएको छ। यदि बजारमा कारोबार रकम (Volume) मा उल्लेख्य सुधार नआएमा, साना र कम कारोबार गर्ने ब्रोकरहरूका लागि आगामी दिनहरू अझै कठिन हुने निश्चित छ। राज्यले प्राप्त गर्ने राजस्व र ब्रोकरले पाउने कमिसन दुवै बजारको सक्रियतामा निर्भर रहने हुनाले, आगामी महिनाहरूमा प्रविधि र सेवाको गुणस्तर नै ब्रोकरहरूको अस्तित्व जोगाउने मुख्य कडी बन्ने देखिन्छ।