नेपाल सरकार, श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय अन्तर्गतको वैदेशिक रोजगार विभागले जेठ २०८३ को मासिक प्रगति प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ। 

प्रतिवेदन अनुसार यस महिनामा कुल ६१ हजार ७२ जना नेपालीहरूले वैदेशिक रोजगारीका लागि श्रम स्वीकृति प्राप्त गरेका छन्। यसरी विदेशिने नेपालीहरूको ठूलो हिस्सा मलेसिया र खाडी मुलुकहरूमा केन्द्रित छन्। जेठ महिनाभरिमा कुल ६१ हजार ७२ जनाले श्रम स्वीकृति पाएका छन्। जसमा नयाँ श्रम स्वीकृति लिने र पुनः श्रम स्वीकृति (Re-Entry) लिने दुवै समावेश छन्। कुल श्रम स्वीकृति पाउनेहरूमध्ये नयाँ श्रम स्वीकृति लिने नेपालीको सङ्ख्या ३१ हजार ७०१ रहेको छ भने पुनः श्रम स्वीकृति लिनेको सङ्ख्या २९ हजार ३७१ रहेको छ।

विभागको स्वीकृति प्रक्रियागत वर्गीकरण अनुसार सबैभन्दा धेरै कामदार व्यक्तिगत पुनः श्रम स्वीकृति मार्फत विदेशिएका छन्। जसको सङ्ख्या २९ हजार ३७१ छ। दोस्रो स्थानमा इजाजतपत्र प्राप्त संस्था मार्फत १९ हजार ४५५ जनाले श्रम स्वीकृति लिएका छन्। यसैगरी व्यक्तिगत रूपमा नयाँ श्रम स्वीकृति लिनेको सङ्ख्या ११ हजार ५०३ छ भने सरकारी माध्यम (G-to-G) बाट ६५२ जना र वैधानिकीकरण  मार्फत ९१ जना वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन्।

सबैभन्दा धेरै कुन देश गए ?

विभागको तथ्याङ्क अनुसार नेपाली कामदारहरूको पहिलो रोजाइ र सबैभन्दा आकर्षक गन्तव्य मुलुक मलेसिया बनेको छ। जेठ महिनामा मात्रै मलेसिया जानका लागि कुल १४ हजार १९२ जना नेपालीले श्रम स्वीकृति लिएका छन्। जसमध्ये नयाँ श्रम स्वीकृति लिने मात्रै ८ हजार १७९ जना छन्। मलेसियापछि दोस्रो लोकप्रिय गन्तव्य संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) बनेको छ। यूएईका लागि कुल १२ हजार ४५५ जनाले श्रम स्वीकृति प्राप्त गरेका छन्, जसमा नयाँ श्रम स्वीकृति लिनेको सङ्ख्या ५ हजार ३९४ रहेको छ।

तेस्रो स्थानमा कतार रहेको छ। जहाँ कुल १० हजार २१० जनाले रोजगारीका लागि स्वीकृति पाएका छन्। यसैगरी चौथो स्थानमा रहेको साउदी अरबका लागि ७ हजार ५१९ जनाले र युरोपेली मुलुक रोमानियाका लागि २ हजार ५१५ जनाले श्रम स्वीकृति लिएका छन्। रोमानिया पछिल्लो समय नेपाली कामदारहरूका लागि नयाँ र आकर्षक युरोपेली गन्तव्यका रूपमा उदाइरहेको तथ्याङ्कले पुष्टि गर्छ। अन्य प्रमुख गन्तव्यहरूमा कुवेत (१,९६७ जना), जापान (१,७५९ जना), र साइप्रस (१,०५९ जना) रहेका छन्।

लैंगिक विश्लेषण: पुरुष र महिलाको संख्या

वैदेशिक रोजगारीमा जाने नेपालीहरूमा पुरुष कामदारहरूको वर्चस्व निकै उच्च देखिएको छ। जेठ महिनामा श्रम स्वीकृति पाउने कुल ६१ हजार ७२ जनामध्ये पुरुषको सङ्ख्या ५३ हजार ६९८ (करिब ८७.९३ प्रतिशत) रहेको छ भने महिलाको सङ्ख्या मात्र ७ हजार ३७४ (करिब १२.०७ प्रतिशत) रहेको छ।

नयाँ श्रम स्वीकृति (पुनः श्रम स्वीकृति बाहेक) लिने कुल ३१ हजार ७०१ जनामध्ये पुरुष २६ हजार ७२६ जना र महिला ४ हजार ९७५ जना रहेका छन्। गन्तव्य मुलुक अनुसार लैंगिक अनुपातमा निकै रोचक भिन्नताहरू देखिएका छन्। उदाहरणका लागि, साइप्रस जाने कामदारहरूमा पुरुषको तुलनामा महिलाको संख्या बढी छ। साइप्रसका लागि श्रम स्वीकृति लिने कुल १,०५९ जनामध्ये ६४८ जना महिला र ४११ जना पुरुष रहेका छन्। अर्कोतर्फ, साउदी अरब जस्तो मुलुकमा महिलाको उपस्थिति अत्यन्तै न्यून छ। जेठमा साउदी अरब जान श्रम स्वीकृति पाउने ७ हजार ५१९ जनामध्ये ७ हजार ४९१ जना पुरुष र केवल २८ जना मात्र महिला रहेका छन्।

सीपको वर्गीकरण: अदक्ष र दक्ष कामदारको अवस्था

विभागको सीपगत श्रम स्वीकृतिको वर्गीकरणले नेपालबाट बाहिरिने जनशक्तिको वास्तविक अवस्थालाई उजागर गर्दछ। जेठ महिनाको तथ्याङ्क अनुसार:

• उच्च दक्ष (High Skilled): ६३ जना (४९ पुरुष र १४ महिला)

• व्यावसायिक (Professional): २९६ जना (२४७ पुरुष र ४९ महिला)

• अर्ध-दक्ष (Semi Skilled): ८ हजार ३२८ जना (७ हजार ६५९ पुरुष र ६६९ महिला)

• दक्ष (Skilled): ३७ हजार ३९१ जना (३२ हजार ४४७ पुरुष र ४ हजार ९४४ महिला)

• अदक्ष (Unskilled): १४ हजार ९९४ जना (१३ हजार २९६ पुरुष र १ हजार ६९८ महिला)

यो तथ्याङ्कले के देखाउँछ भने नेपालबाट बाहिरिने कामदारहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो हिस्सा 'दक्ष' भनी वर्गीकरण गरिएका कामदारहरूको छ। जसको सङ्ख्या ३७ हजार ३९१ रहेको छ। तथापि, दोस्रो ठूलो हिस्सा १४ हजार ९९४ जना अर्थात् करिब २४.५५ प्रतिशत कामदारहरू अझै पनि पूर्ण रूपमा 'अदक्ष' (Unskilled) अवस्थामा विदेशिरहेका छन्। डाक्टर, इन्जिनियर जस्ता उच्च दक्ष र व्यवस्थापक वा प्राविधिक जस्ता व्यावसायिक जनशक्तिको संख्या भने कुल प्रवाहको एक प्रतिशतभन्दा पनि कम (कुल ३५९ जना मात्र) रहेको छ।

जिल्लागत विश्लेषण: तराई र मधेश क्षेत्रबाट सर्वाधिक विदेशिने

जिल्लागत विवरणलाई हेर्दा नेपालको तराई क्षेत्र र विशेष गरी मधेश प्रदेशका जिल्लाहरूबाट वैदेशिक रोजगारीमा जानेको लर्को निकै ठूलो छ। सबैभन्दा बढी कामदार विदेशिने जिल्लामा धनुषा अग्रस्थानमा छ। जहाँबाट जेठ महिनामा कुल २ हजार ८३१ जनाले श्रम स्वीकृति लिएका छन्। दोस्रो स्थानमा झापा रहेको छ। जहाँबाट २ हजार ६४४ जना विदेशिएका छन्।

यसैगरी मोरङ जिल्लाबाट २ हजार ४५३ जना, सिराहाबाट २ हजार ४२८ जना, महोत्तरीबाट २ हजार २४४ जना, रूपन्देहीबाट २ हजार ९८ जना, र सर्लाहीबाट २ हजार १ जना वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन्। यसको तुलनामा हिमाली र दुर्गम पहाडी जिल्लाहरूबाट विदेशिनेको सङ्ख्या निकै कम छ। उदाहरणका लागि, मनाङ जिल्लाबाट यस महिना केवल १६ जना र मुस्ताङ जिल्लाबाट २२ जनाले मात्र श्रम स्वीकृति लिएका छन्।

चुनौती

वैदेशिक रोजगार विभागको जेठ महिनाको यो मासिक प्रतिवेदनले नेपालको अर्थतन्त्र विप्रेषण (रेमिट्यान्स) मा कति निर्भर छ भन्ने कुरा पुनः पुष्टि गर्दछ। मासिक रूपमा ६१ हजारभन्दा बढी ऊर्जावान् युवा जनशक्ति मुलुकबाहिर जानुले एकातिर रेमिट्यान्स प्रवाहलाई निरन्तरता दिए पनि अर्कोतिर देश भित्रै रोजगारी सिर्जना गर्ने र युवा जनशक्तिलाई स्वदेशमै सदुपयोग गर्ने राष्ट्रिय चुनौतीलाई अझ बढाएको छ। विशेष गरी अदक्ष कामदारहरूको ठूलो सङ्ख्या र उच्च दक्ष जनशक्तिको न्यून पलायनले देशको सीप विकास नीति र श्रम बजार सुधारमा गम्भीर ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।