तपाई अनुमान गर्नुस्—चिनियाँ समानहरु सहजरुपमा उपलब्ध हुँदैनथ्यो भने यतिबेला विश्वका गरिबहरुको हालत के हुने थियो होला ?

यो प्रश्न यति गम्भिर छ कि विश्लेषकहरु यसलाई विश्लेषण गर्ने क्रममा अनेकौं तर्कहरु अगाडि सारिरहेका छन् । चीनकै कारण विश्वव्यापी महंगी नियन्त्रण भएको र गरिबहरुले उल्लेख्य राहत पाइरहेकोमा शंका छैन् । तर, सँगसँगै चीनले ‘सस्तो मूल्य’लाई विश्वव्यापीरुपमा निर्यात गरेर धेरै देशका उद्योग कलकारखानाहरुलाई भने कहिल्यै उठ्न नसक्ने गरि थला पारिरहेको छ ।

एक दशकअघि विश्वले चीनलाई संसारको कारखाना (Factory of the World) का रूपमा चिनेको थियो। आज पनि त्यो परिचय कायम छ, तर अहिले चीनले विश्वलाई केवल सामान मात्र होइन, ‘सस्तो मूल्य’ (Deflation) पनि निर्यात गरिरहेको चर्चा विश्व अर्थशास्त्रमा चुलिएको छ ।

अमेरिका, युरोप र एशियाका धेरै देशले विगत केही वर्षदेखि महँगी नियन्त्रण गर्न ब्याजदर बढाए, सरकारी खर्चमा कटौती गरे र उपभोग नियन्त्रण गर्ने नीति अपनाए । तर पछिल्लो समय एउटा अनपेक्षित कारणले पनि मुद्रास्फीति केही कम हुन थालेको विश्लेषण सार्वजनिक भएका छन्—चीनबाट अत्यन्त सस्तो मूल्यमा निर्यात भइरहेका सामान ।

अर्थशास्त्रीहरूले यसलाई China is Exporting Deflation अर्थात् चीनले विश्वलाई सस्तो मूल्य निर्यात गरिरहेको छ भन्न थालेका छन्।

सस्तो मूल्य निर्यात’ भनेको के हो ?

सस्तो मूल्य (डिफ्लेसन) भन्नाले वस्तु तथा सेवाको मूल्य घट्ने अवस्थालाई बुझिन्छ। सामान्यतया कुनै देशभित्र माग घट्दा वा उत्पादन अत्यधिक हुँदा यस्तो हुन्छ। तर चीनको अहिलेको अवस्था फरक छ।

चीनमा उत्पादित सामान अत्यन्त सस्तो मूल्यमा विश्व बजारमा पुग्न थालेपछि अमेरिका, युरोप, दक्षिणपूर्व एशिया र अन्य धेरै देशमा आयातित वस्तुको मूल्य बढ्न सकेको छैन। फलस्वरूप ती देशहरूको उपभोक्ता मूल्य सूचकांकमा पनि दबाब कम भएको छ। अर्थात्, चीनभित्रको मूल्य दबाब सीमित नरही अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा फैलिएको छ। चीन किन यति सस्तोमा सामान बेच्न सकिरहेको छ ? यसका पछाडि धेरै संरचनात्मक कारण छन् ।

पहिलो कारण: घरेलु माग कमजोर

कोभिड महामारीपछि चीनको अर्थतन्त्र अपेक्षाअनुसार बलियो रूपमा पुनरुत्थान हुन सकेन। विशेषगरी रियल इस्टेट क्षेत्रको संकटले उपभोक्ताको आत्मविश्वास कमजोर बनायो। घरजग्गा बिक्री घट्यो, लगानी सुस्तायो र परिवारहरूले खर्च कम गर्न थाले। तर उद्योगहरूले उत्पादन भने घटाएनन्।

फलस्वरूप चीनका कारखानामा उत्पादित लाखौँ टन स्टिल, लाखौँ विद्युतीय उपकरण, करोडौँ सौर्य प्यानल र विशाल परिमाणका विद्युतीय सवारीसाधन (EV) विदेश पठाउन थालियो। यस अवस्थालाई अर्थशास्त्रमा Overcapacity अर्थात् आवश्यकताभन्दा धेरै उत्पादन भनिन्छ।

दोस्रो कारण: सरकारी औद्योगिक नीति

चीनले विगत एक दशकदेखि उच्च प्रविधियुक्त उत्पादनलाई रणनीतिक प्राथमिकता दिएको छ।विशेषगरी विद्युतीय सवारीसाधन (EV), लिथियम ब्याट्री, सौर्य प्यानल, औद्योगिक मेसिन, इलेक्ट्रोनिक्स, स्टिल र रसायन उद्योगमा ठूलो सरकारी लगानी, सस्तो ऋण, कर सहुलियत र पूर्वाधार उपलब्ध गराइएको छ। यसका कारण उत्पादन लागत उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ।

तेस्रो कारण: ठूलो परिमाणमा उत्पादन

चीनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको उत्पादन क्षमता हो। यदि कुनै युरोपेली कम्पनीले एक वर्षमा ५० हजार वाशिङ मेसिन उत्पादन गर्छ भने चीनका केही कम्पनीहरूले त्यति नै अवधिमा ५० लाखभन्दा बढी उत्पादन गर्न सक्छन्। ठूलो परिमाणमा उत्पादन हुँदा प्रति वस्तु लागत घट्छ। यही कारणले चिनियाँ उत्पादन विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धी बन्न सफल भएका छन्।

यसले विश्वको महँगी कसरी घटाउँछ ?

मानौं युरोपमा बनेको एउटा माइक्रोवेभ ओभन १२० युरो पर्छ। तर, चीनबाट आयात भएको समान क्षमताको माइक्रोवेभ ८० युरोमै पाइन्छ। उपभोक्ताले स्वाभाविक रूपमा सस्तो वस्तु रोज्छ।

यसको असर के हुन्छ ?

आयात लागत घट्छ। खुद्रा बजारमा मूल्य बढाउन कठिन हुन्छ। प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूले पनि मूल्य नियन्त्रण गर्न बाध्य हुन्छन्। अन्ततः उपभोक्ताले कम मूल्यमा सामान पाउँछन्। यही प्रक्रियाले महँगी घटाउन योगदान पुर्याउछ।

विश्लेषकहरूकाअनुसार, सस्तो चिनियाँ निर्यातले पछिल्ला वर्षहरूमा विकसित देशहरूको मुद्रास्फीति करिब ०.३ देखि ०.५ प्रतिशत बिन्दुसम्म कम गर्न योगदान दिएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

उपभोक्तालाई फाइदा

सस्तो चिनियाँ उत्पादनले विश्वभरका उपभोक्ताले धेरै क्षेत्रमा राहत पाएका छन्। मोबाइल फोन, ल्यापटप, घरायसी उपकरण, सौर्य ऊर्जा प्रणाली, विद्युतीय सामग्री, औद्योगिक मेसिन, निर्माण सामग्री जस्ता वस्तु तुलनात्मक रूपमा सस्ता भएका छन्। यसले धेरै देशका केन्द्रीय बैंकलाई पनि मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा केही सहजता दिएको छ।

तर उद्योगहरू किन चिन्तित छन् ?

यसको अर्को पाटो भने निकै गम्भीर छ। सस्तो चिनियाँ सामानसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेर धेरै देशका उद्योगहरू दबाबमा परेका छन्। विशेषगरी—अमेरिकी सौर्य उद्योग, युरोपेली स्टिल उद्योग, ब्याट्री निर्माता, घरेलु उपकरण उद्योग, केही अटोमोबाइल कम्पनीले चीनमाथि अत्यधिक उत्पादन र अनुचित प्रतिस्पर्धाको आरोप लगाउँदै आएका छन्।

यही कारण अमेरिका, युरोपेली संघ र केही अन्य मुलुकहरूले चिनियाँ विद्युतीय सवारीसाधन, स्टिल र अन्य उत्पादनमा अतिरिक्त आयात शुल्क, एन्टिडम्पिङ कर तथा संरक्षणवादी नीति अपनाउन थालेका छन्।

China Shock 2.0  किन भनिँदैछ ?

सन् २००१ मा चीन विश्व व्यापार संगठन (WTO) मा प्रवेश गरेपछि विश्व बजारमा सस्तो चिनियाँ उत्पादनको ठूलो लहर आएको थियो। त्यसले धेरै विकसित देशका उद्योग र रोजगारीमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। त्यसलाई China Shock  भनियो।

आज फेरि त्यस्तै अवस्था देखिन थालेको छ, तर यसपटक लक्ष्य सस्तो खेलौना वा कपडा मात्र होइन।
अब चीनले विश्व बजारमा—विद्युतीय सवारीसाधन, अत्याधुनिक ब्याट्री, सौर्य प्यानल, रोबोटिक्स, औद्योगिक उपकरण, उच्च प्रविधियुक्त उत्पादनको क्षेत्रमा आक्रामक विस्तार गरिरहेको छ।

त्यसैले धेरै अर्थशास्त्रीहरूले अहिलेको अवस्थालाई China Shock 2.0 नाम दिएका छन्। नेपाल जस्तो आयातमुखी अर्थतन्त्रका लागि यो अवसर पनि हो, चुनौती पनि।

सकारात्मक पक्षमा, चीनबाट आउने मेसिनरी, सौर्य सामग्री, विद्युतीय उपकरण र घरायसी सामान सस्ता भए नेपाली उपभोक्ताले प्रत्यक्ष लाभ पाउन सक्छन्। उद्योगका लागि आवश्यक मेसिनरी सस्तो हुँदा उत्पादन लागत पनि घट्न सक्छ।

तर नकारात्मक पक्ष पनि कम छैन। नेपाल जस्ता साना देशका उद्योगहरूले चिनियाँ सस्तो उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न झन् कठिन हुन सक्छ। स्वदेशी उत्पादनको बजार हिस्सा घट्ने, व्यापार घाटा बढ्ने र आयातमा निर्भरता अझ गहिरिने जोखिम रहन्छ।

विशेष गरी स्टिल, प्लास्टिक, विद्युतीय सामग्री, फर्निचर, साना मेसिनरी र उपभोक्ता सामग्री उत्पादन गर्ने उद्योगहरूमा यसको प्रभाव देखिन सक्छ।

अब विश्व कुन दिशातर्फ

विश्व अहिले एउटा द्विविधामा छ। एकातिर चीनको सस्तो उत्पादनले महँगी नियन्त्रणमा सहयोग गरिरहेको छ। अर्कोतिर त्यही उत्पादनले धेरै देशका उद्योग र रोजगारीमाथि दबाब सिर्जना गरिरहेको छ।

यदि चीनको घरेलु माग अझै कमजोर रह्यो र उत्पादन यथावत् बढिरह्यो भने विश्व बजारमा सस्तो चिनियाँ सामानको प्रभाव अझ केही वर्ष कायम रहने सम्भावना छ। यसको प्रतिक्रिया स्वरूप व्यापार युद्ध, नयाँ आयात शुल्क, औद्योगिक संरक्षण र भू–आर्थिक प्रतिस्पर्धा पनि अझ तीव्र हुन सक्छ।

निष्कर्ष

चीनले विश्वलाई केवल वस्तु मात्र बेचिरहेको छैनस उसले विश्व अर्थतन्त्रको मूल्य संरचनालाई पनि परिवर्तन गरिरहेको छ। उपभोक्ताका लागि यो राहतको खबर हो, तर उद्योग र सरकारहरूका लागि गम्भीर चुनौती।

त्यसैले आजको प्रश्न केवल “चीनले कति सामान निर्यात गर्यो ?” भन्ने होइन, “चीनको सस्तो उत्पादनले विश्व अर्थतन्त्रको सन्तुलन कता मोड्दैछ ?” भन्ने बनेको छ। यही प्रश्नको उत्तरले आगामी दशकको व्यापार, उद्योग र आर्थिक नीतिको दिशा निर्धारण गर्नेछ।

(Capital Economics  मा अर्थशास्त्री निल शेयरिंगले लेखेको लेखमा आधारित)