गाउँघरका धेरै खेतबारी बाँझा छन्, श्रम गर्न सक्ने हातहरू विदेशिएका छन् र नेपालमै केही गर्न खोज्ने मानिसहरूलाई पनि सफलता भन्दा पहिले संघर्ष, अभाव र निराशासँग जुध्नुपर्छ। यही परिस्थितिबीच केही मानिस भने विदेशको चमकभित्र आफ्नो भविष्य खोज्नुको सट्टा आफ्नै माटोमा सम्भावनाको खोजी गरिरहेका छन्। उनीहरूमध्ये एक हुन् सरोज सारथि, जसले विगत १४ वर्षदेखि कृषि क्षेत्रमा निरन्तर संघर्ष गर्दै च्याउ खेतीलाई आफ्नो व्यवसाय मात्र होइन, किसानसँग जोडिएको अभियानका रूपमा अगाडि बढाइरहेका छन्। अझ भनौ उनी किशानको साथि बनेर स्टार्टअप गरिराखेका छन् ।
सामान्य किसान परिवारमा जन्मिएका सरोजका लागि कृषि कुनै नयाँ विषय थिएन। सानैदेखि माटो, खेतबारी र उत्पादनसँग जोडिएर हुर्किएका उनले पछि कृषिलाई व्यावसायिक रूपमा अगाडि बढाउने निर्णय गरे। तर, परम्परागत खेतीसँग परिचित हुनु र आधुनिक कृषि उद्यम सञ्चालन गर्नुबीच ठूलो अन्तर थियो। जब उनले च्याउको बीउ उत्पादन र व्यावसायिक च्याउ खेतीको क्षेत्रमा काम सुरु गरे, त्यतिबेला उनीसँग पर्याप्त अनुभव थिएन, आधुनिक प्रविधिको ज्ञान सीमित थियो र ठूलो लगानी पनि थिएन। तर, केही नयाँ गर्ने इच्छा भने बलियो थियो। यही इच्छाका साथ सुरु भएको उनको यात्रा बिस्तारै संघर्ष, असफलता र अनुभव हुँदै अगाडि बढ्दै गयो।
स्टार्टअप सुरु गरेपछि समस्या पनि एकपछि अर्को गर्दै आए। प्राविधिक ज्ञानको कमीका कारण काम बिग्रियो, उत्पादनमा समस्या आयो र व्यवसायलाई निरन्तरता दिन आर्थिक दबाब बढ्दै गयो। सुरुमा धेरैले उनको प्रयासमाथि प्रश्न उठाए। सरकारले नै प्रभावकारी रूपमा गर्न नसकेको क्षेत्रमा एउटा सामान्य किसान परिवारबाट आएको व्यक्तिले कसरी सफलता पाउन सक्छ भन्ने शंका गर्नेहरू पनि थिए। तर, सरोजले अरूको शंकालाई आफ्नो यात्राको अन्त्य बन्न दिएनन्। उनले काम गर्दै सिक्ने, गल्तीबाट अनुभव लिने र असफल भएपछि फेरि प्रयास गर्ने बाटो रोजे। यद्यपि, संघर्षको एउटा समय यस्तो पनि आयो, जब आफ्नो व्यवसाय जोगाउन उनले १६ कट्ठा जग्गासमेत बेच्नुपर्यो।
जग्गा बेच्नु उनका लागि सामान्य आर्थिक निर्णय थिएन। त्यो आफ्नो सपनालाई जोगाइराख्न गरिएको ठूलो जोखिम थियो। तर, जग्गा बेचिसकेपछि पनि सबै समस्या एकैपटक समाधान भएनन्। व्यवसायको अवस्था यस्तो मोडमा पुग्यो कि करिब सात महिनासम्म काम नै बन्द गरेर बस्नुपर्ने भयो। जुन सपना पूरा गर्न वर्षौँ लगाइएको थियो, त्यो सपना बीचमै रोकिएको जस्तो देखिन्थ्यो। धेरै मानिसका लागि त्यो समय हार मान्ने कारण बन्न सक्थ्यो, तर सरोजका लागि भने त्यो समय नयाँ ढंगले सोच्ने अवसर बन्यो। उनले आफू कहाँ चुकेँ, व्यवसायमा के कमजोरी रहे र फेरि कसरी अगाडि बढ्न सकिन्छ भन्ने विषयमा सोच्न थाले। त्यही कठिन अनुभवले उनलाई पहिलाभन्दा बढी परिपक्व र बलियो बनायो।
आज १४ वर्षको यात्रापछि सरोजले सुरु गरेको काम एउटा सानो व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र सीमित छैन। सारथि नेपाल कृषि प्रा.लि. मार्फत उनले च्याउको बीउ उत्पादन, च्याउ खेती र किसानलाई प्राविधिक सहयोग गर्ने कामलाई विस्तार गर्दै आएका छन्। अहिले कम्पनीले ललितपुर र मोरङमा च्याउको बीउ उत्पादनका लागि प्रयोगशाला सञ्चालन गरिरहेको छ भने भक्तपुरमा आफ्नै फार्म पनि सञ्चालनमा छ। कम्पनीमार्फत प्रत्यक्ष रूपमा २६ जनाले रोजगारी पाएका छन् भने देशका विभिन्न ठाउँमा रहेका ५ हजारभन्दा बढी किसानसँग यो अभियान जोडिएको छ। यी किसानलाई बीउ उपलब्ध गराउने, प्राविधिक जानकारी दिने र उत्पादनमा सहयोग गर्ने काम कम्पनीले गर्दै आएको छ।
सरोजको सोच किसानलाई बीउ बेचेर मात्र आफ्नो जिम्मेवारी सकिन्छ भन्ने छैन। किसानले उत्पादन गरेको वस्तु बजारसम्म पुग्नुपर्छ, त्यसले उचित मूल्य पाउनुपर्छ र किसानले आफ्नो मेहनतबाट आम्दानी गर्न सक्नुपर्छ भन्ने सोचका साथ उनी काम गरिरहेका छन्। नेपालका किसानको सबैभन्दा ठूलो समस्या उत्पादन मात्र नभई उत्पादनपछि बजारको समस्या पनि रहेको उनको अनुभव छ। किसानले खेतमा मेहनत गरेर उत्पादन त गर्छ, तर त्यो उत्पादन बिक्री हुन्छ कि हुँदैन, उचित मूल्य पाइन्छ कि पाइँदैन र उत्पादन खेर जाने हो कि होइन भन्ने चिन्ता उसैको काँधमा रहन्छ। त्यसैले कृषिलाई दिगो र आम्दानीको क्षेत्र बनाउन उत्पादनसँगै बजार र व्यवस्थापनमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्ने सरोजको धारणा छ।
उनका अनुसार नेपालमा कृषिको विकासका लागि अब केवल कच्चा उत्पादन बेचेर मात्र पुग्दैन। कृषि उत्पादनमा मूल्य अभिवृद्धि (भ्यालु एडिसन) गर्न सक्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, च्याउलाई कच्चा रूपमा बिक्री गर्नु र त्यसलाई प्रशोधन गरेर विभिन्न खाद्य सामग्रीका रूपमा बजारमा लैजानुबीच ठूलो फरक छ। प्रशोधनबाट उत्पादनको मूल्य बढाउन सकिन्छ, नयाँ बजार सिर्जना गर्न सकिन्छ र किसानको आम्दानी पनि बढाउन सकिन्छ। यही कारण उनी कृषिलाई केवल परम्परागत खेतीका रूपमा नभई एउटा आधुनिक उद्योगका रूपमा हेर्नुपर्ने बताउँछन्। कृषि उत्पादन, प्रशोधन, बजार, प्रविधि र उपभोक्ताको आवश्यकतालाई एकअर्कासँग जोड्न सके मात्र यो क्षेत्र वास्तवमै आर्थिक रूपमा बलियो बन्न सक्ने उनको विश्वास छ।
नेपाललाई कृषि प्रधान देश भनिए पनि कृषिजन्य वस्तुको आयात बढिरहेको वास्तविकता सरोजले पनि नजिकबाट देखेका छन्। उनका अनुसार नेपालमा कृषि गर्न आवश्यक प्राकृतिक सम्भावनाको कमी छैन। माटो छ, पानी छ, फरक–फरक हावापानी छ र काम गर्न सक्ने जनशक्ति पनि छ। तर, यी सबै स्रोतलाई व्यवस्थित र व्यावसायिक रूपमा प्रयोग गर्ने प्रणाली अझै पर्याप्त रूपमा विकास हुन सकेको छैन। उत्पादनलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने, प्रशोधन गर्ने र बजारसम्म पुर्याउने काम बलियो नहुँदा किसानले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन्। कृषिलाई युवाका लागि आकर्षक बनाउन केवल खेती गर्न प्रेरित गरेर मात्र पुग्दैन, यसलाई सम्मानजनक र आम्दानी दिने क्षेत्रका रूपमा विकास गर्नुपर्ने उनी बताउँछन्।
सरोज विदेश जानुलाई गलत ठान्दैनन्। अहिलेको विश्वमा नयाँ ज्ञान र प्रविधि सिक्न विदेश जानु स्वाभाविक पनि हो। तर, उनको प्रश्न एउटा छ—विदेशमा सिकेको ज्ञान र प्रविधिलाई नेपालमा किन प्रयोग नगर्ने ? उनका अनुसार विदेशमा अध्ययन गर्न, अनुभव लिन र नयाँ कुरा सिक्न सकिन्छ, तर आफ्नो देशको सम्भावनालाई नदेखी सबै समाधान विदेशमै खोज्नु उचित हुँदैन। नेपालको कृषि क्षेत्रमा अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, गुणस्तरीय उत्पादन, प्रशोधन उद्योग र बजार व्यवस्थापनमा काम गर्न सकियो भने कृषिबाटै ठूलो रोजगारी र आम्दानी सिर्जना गर्न सकिन्छ। त्यसैले उनको सन्देश युवा पुस्ताप्रति पनि यही छ कि विदेशलाई मात्र अवसरको ठाउँ नठानौँ, आफ्नै देशभित्रका सम्भावनालाई पनि चिन्न सिकौँ।
उनको जीवनको यात्रामा परिवारको साथ पनि महत्त्वपूर्ण रहेको छ। व्यवसाय राम्रो चलिरहेको बेला साथ दिने मानिस धेरै हुन्छन्, तर व्यवसाय संकटमा पर्दा परिवारको साथ हुनु ठूलो शक्ति हो। १६ कट्ठा जग्गा बेच्नुपर्ने अवस्था, आर्थिक दबाब र सात महिनासम्म काम बन्द गर्नुपर्ने समय सरोज एक्लैले मात्र भोगेका थिएनन्, परिवारले पनि त्यो संघर्षसँगै अनुभव गरेको थियो। त्यसैले आज उनले प्राप्त गरेको उपलब्धिलाई केवल व्यक्तिगत मेहनतको परिणाम भन्न मिल्दैन। त्यो परिवारको विश्वास, निरन्तरको धैर्यता र कठिन परिस्थितिमा पनि हार नमान्ने इच्छाशक्तिको परिणाम पनि हो।
सरोजका लागि आफ्नो विद्यालयबाट दुई पटक सम्मानित हुनु पनि विशेष उपलब्धिमध्ये एक हो। मानिसले जति ठूलो सफलता पाए पनि आफ्नो सुरुवात भएको ठाउँले गरेको सम्मानको अनुभूति फरक हुन्छ। सामान्य किसान परिवारबाट सुरु भएको एउटा बालकले वर्षौंसम्म संघर्ष गरेर आफ्नो क्षेत्रमा केही पहिचान बनाउँदा त्यही विद्यालयले उसलाई सम्मान गर्नु सरोजका लागि भावनात्मक उपलब्धि बनेको छ। यसले उनलाई आफ्नो जरा र आफू आएको ठाउँसँग अझै जोडेर राखेको छ।
च्याउ खेतीमा सरोजको अनुभवले कृषि क्षेत्र अब पुरानै ढंगले अगाडि बढ्न नसक्ने पनि देखाउँछ। आजको कृषिमा केवल मेहनत गरेर मात्र पुग्दैन, ज्ञान र प्रविधिको पनि उत्तिकै आवश्यकता हुन्छ। गुणस्तरीय बीउ, रोग व्यवस्थापन, उत्पादनको वातावरण, बजारको माग, प्रशोधन र डिजिटल पहुँचजस्ता विषय कृषि व्यवसायका महत्वपूर्ण पक्ष बनिसकेका छन्। त्यसैले उनले पनि आफ्नो व्यवसायमा आधुनिक प्रयोगशाला र प्राविधिक ज्ञानलाई प्राथमिकता दिएका छन्। ललितपुर र मोरङमा सञ्चालन भएका प्रयोगशाला केवल उत्पादन बढाउने उद्देश्यले मात्र होइनन्, गुणस्तरीय बीउ उत्पादन गरेर किसानसम्म प्राविधिक पहुँच विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा पनि अघि बढिरहेका छन्।
आज धेरै युवाले नेपालमा अवसर छैन भन्छन्। त्यो भनाइको पछाडि बेरोजगारी, कम आम्दानी र सीमित अवसरजस्ता वास्तविक समस्या पनि छन्। तर, सरोजको यात्राले अर्को पक्ष देखाउँछ, सम्भावना कहिलेकाहीँ खोज्नुपर्छ, आफैँ आएर ढोका ढकढक्याउँदैन। उनले पनि सजिलो बाटो रोज्न सक्थे। तर, उनले आफ्नै माटोमा काम गर्ने निर्णय गरे। त्यसका लागि जोखिम लिए, समस्या भोगे र असफल भए पनि यात्रा रोकेनन्। यही कारण उनको कथा च्याउ खेतीमा सफलता पाएको एउटा व्यवसायीको कथाभन्दा धेरै ठूलो छ। यो कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो निर्णयमा अडिग रहने र निरन्तर अघि बढ्ने मानिसको कथा हो।
तर, सरोजको यो यात्रा केवल एक व्यक्तिको मेहनत र संघर्षको परिणाम भने होइन। उनको सफलतापछाडि एउटा बलियो परिवार पनि उभिएको छ। उनीसँगै उनका दुई जना भाइ र श्रीमतीले पनि यो यात्रामा दरिलो साथ दिइरहेका छन्। सारथी नेपाल कृषि प्रा।लि। केवल सरोजको व्यक्तिगत स्टार्टअप मात्र होइन, परिवारका सदस्यहरू मिलेर अघि बढाइरहेको एउटा साझा सपना जस्तै बनेको छ। कसैले उत्पादनमा हात बढाउँछन्, कसैले व्यवस्थापनमा साथ दिन्छन्, कसैले किसानसँग जोडिन भूमिका खेल्छन्। चुनौतीको समयमा पनि उनीहरू एकअर्काको साथ बनेर उभिएका छन्।
व्यवसाय राम्रो चलिरहेको बेला साथ दिने मानिस धेरै हुन्छन्, तर वास्तविक साथ त्यतिबेला देखिन्छ, जब व्यवसाय संकटमा पर्छ। सरोजले १६ कट्ठा जग्गा बेच्नुपर्ने अवस्था, आर्थिक दबाब र सात महिनासम्म काम बन्द गर्नुपर्ने कठिन समय एक्लै भोगेका थिएनन्। त्यो संघर्ष परिवारले पनि सँगै अनुभव गरेको थियो। व्यवसायको भविष्य अनिश्चित हुँदा पनि उनका दुई भाइ र श्रीमतीले साथ छाडेनन्। बरु परिवारभित्रको विश्वास र एकताले नै उनलाई फेरि उठ्ने हिम्मत दियो।
आज सारथि नेपाल कृषि प्रा.लि.ले बनाएको पहिचानमा सरोजको नेतृत्वसँगै परिवारको सामूहिक मेहनत पनि जोडिएको छ। एउटा व्यक्तिको सपना बिस्तारै परिवारको सपना बन्यो र परिवारको सपना विस्तार हुँदै हजारौँ किसानसँग जोडिएको छ। सायद यही कारण उनीहरूको स्टार्टअपको नाम पनि केवल एउटा व्यवसायको नामजस्तो लाग्दैन—किसानको साथमा उभिने ‘सारथि’ जस्तो लाग्छ।
सरोजको कथा त्यसैले केवल संघर्ष गरेर सफल बनेको एक व्यक्तिको कथा मात्र होइन। यो परिवार मिलेर एउटा सपना बोक्दा कति ठूलो यात्रा तय गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण पनि हो। आफ्ना दुई भाइ र श्रीमतीको दरिलो साथले उनलाई कठिन समयमा हार मान्न दिएन। परिवारको यही एकता, विश्वास र सामूहिक मेहनत आज उनको स्टार्टअपको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बनेको छ।
सुरुमा एउटा सामान्य किसान परिवारको सपना थियो। आज त्यो सपना परिवारका सबै सदस्यको साझा जिम्मेवारी बनेको छ। अनि त्यही साझा जिम्मेवारीबाट सुरु भएको यात्रा अहिले हजारौँ किसानसम्म पुगिरहेको छ। यही यात्राले प्रमाणित गर्छ—कहिलेकाहीँ ठूलो सपना पूरा गर्न केवल एउटा बलियो व्यक्तिको होइन, सँगै हिँड्न तयार बलियो परिवारको पनि आवश्यकता पर्छ।
भिडियाे
