सुवास निरौला 

वैदेशिक रोजगारीका लागि मरुभूमिको तातो घाममा पसिना बगाउनुपर्ने वा खाडी तथा युरोपका मुलुकमा पुग्नुपर्ने बाध्यतालाई नेपाली युवाको नयाँ पुस्ताले प्रविधिको सहायताले तोड्न थालेको छ। 

आफ्नै कोठामा ल्यापटप र इन्टरनेटको माध्यमबाट विश्वका ठूला कम्पनीहरूलाई उच्चस्तरीय व्यावसायिक सिप, प्रविधि तथा परामर्श सेवा उपलब्ध गराएर नेपालीहरूले मुलुकभित्रै बसेर महिनामै अर्बौ‌ं रुपैयाँ बराबरको विदेशी मुद्रा भित्र्याइरहेका छन्।

नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिना (साउन) को ‘देशको वर्तमान आर्थिक तथा वित्तीय स्थिति’ सम्बन्धी प्रतिवेदन र शोधनान्तर तथ्याङ्कले बौद्धिक सिप र डिजिटल सेवाको निर्यातमा नेपालले ठूलो फड्को मारिरहेको देखाएको छ। साउन महिनाको ३० दिनमै नेपालीहरूले विभिन्न व्यावसायिक सिप, परामर्श, अनुसन्धान र प्राविधिक सेवा विदेशमा बेचेर करिब ७ अर्ब रुपैयाँ (६ अर्ब ८१ करोड ६४ लाख रुपैयाँ) विदेशी मुद्रा आम्दानी गरेका छन्। यसबाहेक सूचना प्रविधि (आइटी) तथा कम्प्युटर सम्बन्धी सेवाबाट मात्रै छुट्टै १ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ मुलुक भित्रिएको छ।

कुन–कुन सेवा बिक्रीबाट कति भयो कमाइ ? (विस्तृत विवरण)

राष्ट्र बैंकको शोधनान्तर विवरण (BPM6) को सेवा खाताअन्तर्गत ‘अन्य व्यावसायिक सेवा’ (Other Business Services) शीर्षकमा नेपाली जनशक्तिले पाँच मुख्य क्षेत्रमा आफ्नो सिप निर्यात गरेका छन्। साउन महिनामा कुन क्षेत्रबाट कति रकम भित्रियो भन्ने विवरण यस प्रकार छ।

गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा सिप बिक्रीबाट ५ अर्ब ७० करोड रुपैयाँ भित्रिएकोमा यस वर्ष १ अर्ब ११ करोड रुपैयाँले वृद्धि भई सेवा निर्यातमा उल्लेखनीय सुधार आएको छ।

परामर्श र प्राविधिक सेवामा विश्वव्यापी माग

तथ्याङ्क अनुसार नेपालबाट सबैभन्दा बढी माग व्यवस्थापन तथा व्यावसायिक परामर्श सेवामा देखिएको छ। यस शीर्षकमा मात्रै नेपाली विज्ञहरूले ३ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँ आर्जन गरेका छन्। विदेशी कम्पनीहरूको लेखापरीक्षण, वित्तीय विश्लेषण, रणनीति निर्माण, बजार व्यवस्थापन, र कानुनी परामर्शका कामहरू नेपालमै बसेर अनलाइनमार्फत डेलिभर हुने गरेका छन्।

दोस्रो ठूलो हिस्सा इन्जिनियरिङ, आर्किटेक्चर, ग्राफिक डिजाइन, डाटा एनालिटिक्स र व्यापार सहजीकरणजस्ता प्राविधिक सेवाको रहेको छ, जसबाट २ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँ भित्रिएको छ। यस्तै, डिजिटल कन्टेन्ट क्रिएसन, युट्युब, एनिमेसन, भ्वाइस ओभर तथा गेमिङजस्ता व्यक्तिगत एवं मनोरञ्जनात्मक सेवाबाट समेत करिब १ अर्ब रुपैयाँ (रु. ९५ करोड ८३ लाख) नेपाल भित्रिनुले नयाँ पुस्ता सिर्जनशील अर्थतन्त्र (Creative Economy) तर्फ सशक्त रूपमा अघि बढेको पुष्टि गर्छ।

पर्यटन आम्दानीलाई समेत पछाडि पार्दै बौद्धिक सेवा

नेपालको अर्थतन्त्रमा परम्परागत रूपमा विदेशी मुद्राको मुख्य स्रोत पर्यटन मानिँदै आएको छ। तर, समीक्षा अवधिमा पर्यटन (भ्रमण आय) मार्फत ५ अर्ब ४३ करोड रुपैयाँ मात्र भित्रिएको छ। अर्कातर्फ, सिप तथा व्यावसायिक सेवा बिक्रीबाट मात्रै ६ अर्ब ८१ करोड रुपैयाँ र आइटी क्षेत्रबाट १ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ गरी कुल ८ अर्ब ४२ करोडभन्दा बढी रकम आर्जन भएको छ। यसले नेपालको सेवा निर्यातमा पर्यटनभन्दा ‘डिजिटल तथा बौद्धिक निर्यात’ को आयतन ठूलो बन्दै गएको स्पष्ट सन्देश दिएको छ।

सेवा आयातमा पनि बाहिरियो अर्बौँ रकम

नेपालीहरूले सिप बेचेर विदेशी मुद्रा भित्र्याइरहँदा विदेशी सेवा खरिद (आयात) बापत उल्लेख्य रकम विदेशिन पुगेको छ। समीक्षा महिनामा नेपालले विदेशी जनशक्ति वा कम्पनीहरूबाट विभिन्न प्राविधिक, व्यवस्थापकीय र परामर्श सेवा खरिद गर्दा ३ अर्ब ५३ करोड रुपैयाँ भुक्तानी गरेको छ।

त्यस्तै, नेपालीहरू विदेश भ्रमण तथा उच्च शिक्षाका लागि जाँदा भ्रमण व्ययतर्फ १५ अर्ब ९२ करोड रुपैयाँ बाहिरिएको छ, जसमध्ये वैदेशिक अध्ययनमा जाने विद्यार्थीमार्फत मात्रै १० अर्ब ८० करोड रुपैयाँ खर्च भएको छ। यसले गर्दा समग्र खुद सेवा आय भने १० अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ घाटामा रहेको राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्क छ।

अबको सम्भावना र नीतिगत खाँचो

भौतिक वस्तु उत्पादन गरेर विदेश निर्यात गर्न नेपालको भू-परिवेष्ठित भूगोल, चर्को ढुवानी लागत, र कमजोर पूर्वाधार सधैँ बाधक बन्दै आएका छन्। तर, डिजिटल सेवा र बौद्धिक सिप निर्यातमा सीमा वा भूगोलको कुनै बन्देज हुँदैन।

राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कले औपचारिक बैंकिङ प्रणालीबाट भित्रिएको रकम मात्र देखाएको छ। फ्रिलान्सिङ, पेपल, पायोनियर वा अनौपचारिक माध्यमबाट आउने आम्दानीलाई समेत जोड्ने हो भने यो आँकडा अझै ठूलो हुने अर्थशास्त्रीहरूको अनुमान छ।

यदि सरकारले निर्बाध उच्च गतिको इन्टरनेट, भरपर्दो विद्युत्, अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी प्रणाली (पेमेन्ट गेटवे) को सरलीकरण, र स्टार्टअपमैत्री कर नीति अवलम्बन गर्ने हो भने नेपाललाई दक्षिण एसियाकै प्रमुख ‘डिजिटल सर्भिस हब’ बनाउन सकिने बलियो सम्भावना देखिएको छ। पसिना बेचेर आउने रेमिट्यान्सको विकल्पमा सिप र प्रविधि बेचेर आउने यो 'बौद्धिक रेमिट्यान्स' मुलुकको दिगो आर्थिक समृद्धिको बलियो आधार बन्न सक्छ।

नोट:-  कमाई विदेशी मुद्रा (मुख्यतः अमेरिकी डलर - USD) मा भएको हो।  ४ करोड ४६ लाख डलर (४४.६ मिलियन अमेरिकी डलर) हो। तर त्यसको कुल हिसाब गर्दा नेपाली रुपैयाँमा ‘अर्बौं’ (रु. ६ अर्ब ८१ करोड) देखिएको हो।