नेपालीका लागि तिहार पारिवारिक भेटघाट, भाइटीका र सांस्कृतिक उत्सवको समय हो। तर विदेशी पर्यटकका लागि भने यही समय नेपाललाई नजिकबाट चिन्ने र यहाँको मौलिक संस्कृति अनुभव गर्ने अवसर पनि बन्न सक्छ।
नेपाल प्राकृतिक सुन्दरताका लागि विश्वभर परिचित छ। हिमाल, पदयात्रा, ताल र वन्यजन्तु यहाँका प्रमुख पर्यटकीय आकर्षण हुन्। तर नेपालको पर्यटनलाई प्रकृतिमा मात्र सीमित राख्न मिल्दैन। दशैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, इन्द्रजात्रा र होलीजस्ता चाडपर्वले पनि नेपाललाई फरक पहिचान दिएका छन्। यी पर्वमा देखिने धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, खानपान, संगीत र सामुदायिक सहभागिता विदेशी पर्यटकका लागि छुट्टै अनुभव बन्न सक्छन्।
यही कारण चाडपर्वलाई आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनसँगै अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आकर्षित गर्ने अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सकिने सम्भावना छ।
तिहार : उज्यालो र संस्कृतिसँग जोडिएको पर्यटकीय अनुभव
दशैँपछि आउने तिहार नेपाली समाजको अर्को महत्वपूर्ण पर्व हो। पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वमा काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गरिन्छ। लक्ष्मीपूजाका दिन घर, पसल र सार्वजनिक स्थानमा दियो तथा बत्ती बालिन्छ। अन्तिम दिन भाइटीकामा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध र आत्मीयता झल्किन्छ। देउसी–भैलो, सेलरोटी, मखमली र सयपत्री फूलले तिहारको माहोललाई अझ विशेष बनाउँछन्।
विदेशी पर्यटकका लागि यी गतिविधि केवल हेर्ने दृश्य मात्र होइनन्, नेपाली जीवनशैली बुझ्ने माध्यम पनि हुन्। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाका पुराना बस्ती, भक्तपुर र पाटनका सांस्कृतिक क्षेत्र, पोखरा तथा अन्य पर्यटकीय सहरमा तिहारको समयमा देखिने सजावट र स्थानीय गतिविधिले पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सक्छन्।
लक्ष्मीपूजाको साँझ घर तथा मन्दिरमा बालिने बत्ती, परम्परागत नेवारी बस्तीको सजावट र देउसी–भैलोको सामूहिक प्रस्तुति तस्बिर तथा भिडियो खिच्न रुचाउने पर्यटकका लागि पनि आकर्षक हुन सक्छ। तर यस्तो अनुभवलाई पर्यटकमैत्री बनाउन स्थानीय समुदायको सहमति, सांस्कृतिक मर्यादा र व्यवस्थित सूचना आवश्यक हुन्छ।
पर्यटक आगमनमा वृद्धि, तर सबै बजारको अवस्था समान छैन
चाडपर्वको सांस्कृतिक आकर्षणसँगै पर्यटक आगमनको पछिल्लो तथ्यांकले पनि नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा सुधारको संकेत गरेको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार सन् २०२६ को अक्टोबरमा १ लाख ३२ हजार ८१४ जना अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक नेपाल आएका छन्। यो अघिल्लो वर्षको सोही महिनाको तुलनामा ३.४ प्रतिशत बढी हो। सन् २०२५ को अक्टोबरमा १ लाख २८ हजार ४४३ जना पर्यटक नेपाल आएका थिए।
अक्टोबरमा सबैभन्दा धेरै पर्यटक अमेरिकाबाट आएका छन्। अमेरिकाबाट १७ हजार ४३७ जना, भारतबाट १२ हजार ९७ जना र चीनबाट ११ हजार ६९५ जना पर्यटक नेपाल आएका छन्। त्यसपछि बेलायतबाट ९ हजार ३८५ र अस्ट्रेलियाबाट ९ हजार ३५२ जना आएका छन्। अघिल्लो वर्षको तुलनामा युरोप, अमेरिका र अन्य एसियाली बजारबाट आगमन बढे पनि दक्षिण एसियाली मुलुकबाट आउने पर्यटकको संख्या भने घटेको छ।
दशैँको समयमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटकीय गन्तव्यमा देखिएको चहलपहलले पनि पर्यटन गतिविधि बढेको संकेत गर्छ। लुम्बिनी विकास कोषका अनुसार यस वर्ष दशैँको अवधिमा लुम्बिनी भ्रमण गर्ने पर्यटकको संख्या अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ५४ प्रतिशतले बढेको छ। सन् २०२५ को दशैँ अवधिमा २९ हजार ७८७ जना पुगेकामा यस वर्ष ४५ हजार ९३४ जना पुगेका छन्। यसमा नेपाली, भारतीय र तेस्रो मुलुकका पर्यटक समावेश छन्।
त्यस्तै, अन्नपूर्ण पदमार्गमा पनि दशैँको समयमा विदेशी पर्यटकको आगमन उल्लेख्य बढेको छ। धारापानीस्थित पर्यटक जाँच तथा सूचना केन्द्रका अनुसार यस वर्ष घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म ५ हजार ३८४ जना विदेशी पर्यटकले उक्त पदमार्ग भ्रमण गरेका छन्। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा यो संख्या २ हजार ७५७ थियो।
यी तथ्यांकले चाडपर्वको समयमा धार्मिक स्थलदेखि पदयात्रा गन्तव्यसम्म पर्यटकको चहलपहल बढ्न सक्ने देखाउँछन्। तर अक्टोबरको समग्र पर्यटक आगमनलाई तिहारकै कारण भएको वृद्धि भनेर व्याख्या गर्न मिल्दैन। यो समय नेपालको मुख्य पर्यटकीय मौसम पनि भएकाले मौसम, पदयात्रा, बिदा र अन्तर्राष्ट्रिय यात्राको प्रवृत्तिले समेत आगमनमा प्रभाव पार्छ।
दशैँ र होलीले पनि देखाउँछन् सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावना
दशैँमा टीका, जमरा, पिङ, पारिवारिक जमघट र मेला नेपाली संस्कृतिका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि दशैँलाई प्राकृतिक र सांस्कृतिक अनुभवसँग जोडेर पर्यटक आकर्षित गर्न सकिने पर्वका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। दशैँको समयमा हिमाल र पदयात्रा क्षेत्रको मौसम अनुकूल हुने भएकाले पर्यटकले एउटै यात्रामा प्रकृति र संस्कृति दुवै अनुभव गर्न सक्छन्।
त्यस्तै, होलीले पनि विदेशी पर्यटकलाई नेपाली समाजसँग घुलमिल हुने अवसर दिन्छ। काठमाडौंको ठमेल, वसन्तपुर, पाटन र बौद्ध क्षेत्रमा होली मनाउन विदेशी पर्यटक सहभागी हुने गरेका छन्। रंग खेल्ने, संगीतमा रमाउने र स्थानीयसँगै उत्सव मनाउने गतिविधिले उनीहरूलाई नेपालको सांस्कृतिक जीवनसँग जोड्छ। सन् २०२४ को होलीमा ठमेललगायतका क्षेत्रमा विदेशी पर्यटकको सहभागिता देखिएको थियो।
तिहारलाई अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटनसँग जोड्ने नयाँ प्रयास
यस वर्ष तिहारलाई पर्यटन प्रवर्द्धनसँग जोड्न नेपाल पर्यटन बोर्डले कुकुर तिहारसम्बन्धी भिडियो रील प्रतियोगिता आयोजना गर्ने भएको छ। कुकुरलाई टीका, माला र मिठो खानेकुरा दिएर सम्मान गर्ने नेपाली परम्परालाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसम्म पुर्याउने उद्देश्यले प्रतियोगिता ल्याइएको हो।
प्रतियोगितामा सहभागीले कुकुर तिहारको महत्व र मानिस तथा कुकुरबीचको सम्बन्ध झल्किने मौलिक भिडियो बनाएर सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गर्नुपर्नेछ। उत्कृष्ट भिडियोलाई एक लाख रुपैयाँ पुरस्कार दिने व्यवस्था गरिएको छ। भिडियो अंग्रेजी भाषाको वर्णन वा उपशीर्षकसहित तयार गर्नुपर्ने र नोभेम्बर २१ सम्म पठाउन सकिने जनाइएको छ।
यो प्रयासले तिहारको एउटा मौलिक पक्षलाई डिजिटल माध्यमबाट विश्वसामु चिनाउने अवसर दिएको छ। नेपालमा कुकुरलाई सम्मान गर्ने परम्परा विदेशी पर्यटकका लागि नयाँ र चासोको विषय हुन सक्छ। यस्ता अभियानलाई कुकुर तिहारमा मात्र सीमित नराखी लक्ष्मीपूजा, देउसी–भैलो, भाइटीका र स्थानीय परम्परासँग पनि जोड्न सकिन्छ।
चाडपर्वलाई पर्यटन प्याकेज बनाउनुपर्ने आवश्यकता
नेपालमा वर्षभरि कुनै न कुनै समुदायको चाडपर्व मनाइन्छ। तिहारपछि छठ, त्यसपछि विभिन्न समुदायका ल्होसार, माघी, फागु पूर्णिमा र अन्य सांस्कृतिक पर्व आउँछन्। यी पर्वलाई समेटेर व्यवस्थित पर्यटन पात्रो तयार गर्न सके पर्यटकलाई नेपाल भ्रमणको समय छनोट गर्न सहज हुन्छ।
पर्यटकले कुन समयमा कुन क्षेत्रमा कस्तो पर्व मनाइन्छ, कहाँ सांस्कृतिक कार्यक्रम हुन्छ र स्थानीय परम्परामा कसरी सहभागी हुन सकिन्छ भन्ने जानकारी सहजै पाउनुपर्छ। त्यसका लागि पर्यटन बोर्ड, स्थानीय तह, होटल व्यवसायी, ट्राभल कम्पनी र स्थानीय समुदायबीच सहकार्य आवश्यक छ।
काठमाडौं उपत्यकाका ऐतिहासिक बस्ती, पोखरा, चितवन, लुम्बिनी, जनकपुर र विभिन्न ग्रामीण बस्तीमा मनाइने पर्वलाई स्थानीय पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। पर्यटकलाई केवल कार्यक्रम देखाउनेभन्दा पनि स्थानीय खानपान, कला, संगीत र परम्परासँग परिचित गराउन सके उनीहरूको बसाइ अनुभवपूर्ण बन्न सक्छ।
चाडपर्वका बेला आन्तरिक पर्यटकको आवागमन पनि उल्लेख्य हुन्छ। परिवार तथा साथीभाइसँग घुम्ने, धार्मिक स्थल जाने र छोटो बिदामा नजिकका पर्यटकीय गन्तव्य पुग्ने नेपालीको संख्या बढ्छ। यस्तो यात्राले होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला तथा स्थानीय उत्पादनको बिक्रीमा सहयोग पुर्याउँछ। तर आन्तरिक पर्यटकको चहलपहल र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमनलाई छुट्टाछुट्टै तथ्यांकमा हेर्नु आवश्यक छ।
पर्यटकलाई आकर्षित गर्न प्रचारसँगै व्यवस्थापन पनि चाहिन्छ
चाडपर्वलाई पर्यटनसँग जोड्ने सम्भावना भए पनि त्यसका लागि प्रचार मात्रै पर्याप्त हुँदैन। पर्यटकले सहज यातायात, सुरक्षित बसाइ, भरपर्दो सूचना र गुणस्तरीय सेवा पाउनुपर्छ। चाडपर्वमा सार्वजनिक यातायातको उपलब्धता, पसल तथा रेस्टुरेन्ट खुल्ने समय र पर्यटकीय स्थलमा हुने भीडबारे पर्यटकलाई पहिले नै जानकारी दिन सके उनीहरूको यात्रा सहज हुन्छ।
अर्कोतर्फ, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको सम्मान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। पर्यटकलाई स्थानीय संस्कृतिमा सहभागी गराउँदा समुदायको सहमति र धार्मिक मर्यादालाई ध्यान दिनुपर्छ। संस्कृति प्रदर्शनका लागि मात्र नभई त्यसको वास्तविक अर्थ र महत्व बुझाउने गरी कार्यक्रम तयार गर्न सके पर्यटनको अनुभव अझ राम्रो हुन्छ।
नेपालको पर्यटनको मुख्य आकर्षण हिमाल र प्राकृतिक सुन्दरता भए पनि यहाँका चाडपर्वले देशलाई छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान दिएका छन्। दशैँको टीका, तिहारको उज्यालो, होलीको रंग र विभिन्न समुदायका पर्वले पर्यटकलाई नेपाल घुम्ने अर्को कारण दिन सक्छन्।
तिहारको अवसरमा कुकुर तिहारलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने प्रयास त्यसै दिशाको एउटा उदाहरण हो। यस्ता अभियानलाई निरन्तरता दिन सके चाडपर्व केवल नेपालीले मनाउने उत्सवमा सीमित रहने छैनन्, नेपालको संस्कृति र पर्यटन चिनाउने माध्यम पनि बन्न सक्छन्। त्यसका लागि पर्व सकिएपछि प्रचार रोकिने होइन, वर्षभरिका सांस्कृतिक गतिविधिलाई जोडेर नेपाललाई बाह्रै महिना घुम्न लायक गन्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने देखिन्छ।
