वार्षिक विन्दुगत आधारमा हेर्दा शेयर धितो कर्जाको वृद्धि अझ आक्रामक देखिएको छ। गत आर्थिक वर्षको असोज मसान्तमा १ खर्ब ४४ अर्ब ९५ करोड रुपैयाँ रहेको यस्तो कर्जा एक वर्षको अवधिमा १८.२३ प्रतिशत (२६ अर्ब ४२ करोड ६६ लाख रुपैयाँ) ले बढिसकेको छ। तर, कर्जाको यो कुल वृद्धिभित्र एउटा निकै रोचक दृश्य देखिएको छ—बैंकहरूबाट प्रवाह हुने मध्यम तथा ठूला आकारका शेयर कर्जामा भारी वृद्धि हुँदा २५ लाख रुपैयाँमुनिका साना कर्जा भने उल्लेख्य रूपमा खुम्चिएका छन्।
५० लाखदेखि १ करोडसम्मको कर्जामा २३.६% को फड्को
राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कलाई कर्जाको आकारअनुसार वर्गीकरण गरेर हेर्दा साना र ठूला ऋणीबीचको स्पष्ट भिन्नता देखिन्छ:
५० लाखदेखि १ करोड रुपैयाँसम्म
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा सबैभन्दा ठूलो उछाल यसै वर्गमा आएको छ। असार मसान्तमा १९ अर्ब १५ करोड ३९ लाख रुपैयाँ रहेको यो कर्जा २३.६ प्रतिशत (४ अर्ब ५२ करोड ३१ लाख रुपैयाँ) ले बढेर असोज मसान्तसम्म २३ अर्ब ६७ करोड ७० लाख रुपैयाँ पुगेको छ। त्रैमासिक अवधिमा बढेको कुल कर्जाको झन्डै ९३ प्रतिशत हिस्सा यही वर्गले ओगटेको छ।
१ करोड रुपैयाँभन्दा माथिका ठूला कर्जा
बैंकहरूको शेयर कर्जा पोर्टफोलियोमा ठूला तथा संस्थागत ऋणीहरूको एकाधिकार कायमै छ। असोज मसान्तसम्म १ करोडभन्दा माथिको कर्जा बढेर १ खर्ब २० अर्ब ६१ करोड ३ लाख रुपैयाँ पुगेको छ, जुन कुल शेयर कर्जाको ७०.३८ प्रतिशत हो। असार मसान्तको १ खर्ब १९ अर्ब ४५ करोड ४७ लाख रुपैयाँको तुलनामा यो १.० प्रतिशत (१ अर्ब १५ करोड ५५ लाख रुपैयाँ) ले बढी हो।
२५ लाख रुपैयाँभन्दा मुनिका साना कर्जा
साना लगानीकर्ताले लिने २५ लाखमुनिको शेयर कर्जा भने तीन महिनामै ७.९ प्रतिशत (७१ करोड २५ लाख रुपैयाँ) ले घटेको छ। असारमा ९ अर्ब ४ करोड ४४ लाख रुपैयाँ रहेको यस्तो कर्जा असोजमा घटेर ८ अर्ब ३३ करोड १९ लाख रुपैयाँमा सीमित भएको छ।
२५ लाखदेखि ५० लाख रुपैयाँसम्म
यो वर्गको कर्जामा पनि ०.५ प्रतिशत (९ करोड ७४ लाख रुपैयाँ) को सामान्य गिरावट आई असोज मसान्तमा १८ अर्ब ७५ करोड ७५ लाख रुपैयाँ कायम भएको छ।
साना कर्जा खुम्चिनु र ठूला बढ्नुको भित्री रहस्य
सतही रूपमा हेर्दा साना लगानीकर्ता शेयर बजारबाट बाहिरिएको वा उनीहरूले कर्जा लिन छाडेको जस्तो देखिए पनि यसको भित्री कारण नेपालको पूँजी बजारमा भइरहेको संरचनागत परिवर्तन (Structural Shift) हो।यसको मुख्य चुरो कारण हो—धितोपत्र दलाल व्यवसायी (स्टक ब्रोकर) हरूले आक्रामक रूपमा सुरु गरेको मार्जिन कारोबार सुविधा। हाल नेपाल धितोपत्र बोर्ड र नेप्सेबाट अनुमति पाएका करिब २० वटा ब्रोकर कम्पनीहरूले आफ्ना ग्राहकलाई सिधै मार्जिन कर्जा दिन थालेका छन्। यस व्यवस्थाले बजारमा वित्तीय मध्यस्थताको चक्रलाई पूर्ण रूपमा बदलिदिएको छ:
साना लगानीकर्ता बैंक छाडेर ब्रोकरतिर आकर्षित
विगतमा २५ लाख रुपैयाँमुनिका साना लगानीकर्ता शेयर धितो राखेर ऋण लिन अनिवार्य रूपमा बैंक तथा वित्तीय संस्था धाउनुपर्ने बाध्यता थियो। बैंकबाट ऋण लिन झन्झटिलो कागजी प्रक्रिया, लामो प्रशासनिक समय, कर्जा सूचना केन्द्र (सीआईसी) को झन्झट, अतिरिक्त सेवा शुल्क र शेयर रोक्का राख्न बैंक धाउनुपर्ने सास्ती हुन्थ्यो।
तर, अहिले ब्रोकरहरूले आफ्नै ट्रेडिङ प्रणालीमार्फत ३० देखि ४० प्रतिशत मार्जिन राखेर बाँकी रकम तत्काल कर्जाका रूपमा उपलब्ध गराउन थालेका छन्। कम्प्युटर वा मोबाइलबाटै सहजै मार्जिन सुविधा पाइने भएपछि साना लगानीकर्ताले बैंकको ऋण चुक्ता गरेर ब्रोकर मार्जिन रोज्न थालेका छन्। फलस्वरूप, बैंकको खातामा प्रत्यक्ष देखिने २५ लाखमुनिको खुद्रा शेयर कर्जा खुम्चिन पुगेको हो।
ब्रोकरले लिएको ‘होलसेल कर्जा’ले फुलायो बैंकको ठूलो कर्जा
ब्रोकर कम्पनीहरूले आफ्ना ग्राहकलाई मार्जिन सुविधा उपलब्ध गराउन वाणिज्य बैंकहरूबाट ठूलो आकारको थोक कर्जा लिने गरेका छन्। ब्रोकरहरूले बैंकबाट ५० करोडदेखि २ अर्ब रुपैयाँसम्मको क्रेडिट लाइन लिएर सो पूँजी साना लगानीकर्तालाई खुद्रा रूपमा ५ लाख, १० लाख वा १५ लाखका दरले कर्जा प्रवाह गरिरहेका छन्।
बैंकहरूले ब्रोकर कम्पनीलाई संस्थागत रूपमा प्रवाह गर्ने यो कर्जा एकल ठूलो आकारको हुने भएकाले राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कमा यो रकम ‘१ करोड रुपैयाँभन्दा माथि’ वा ‘५० लाखदेखि १ करोड’ को श्रेणीमा गणना हुन्छ। अर्थात्, ब्रोकरहरूले बैंकबाट ठूलो थोक कर्जा लिएका कारण बैंकको ठूलो कर्जा ह्वात्तै बढेको देखिएको हो भने सोही कर्जा साना लगानीकर्तामा पुगेका कारण उनीहरू बैंकको खुद्रा कर्जाबाट विमुख भएका हुन्।
पूँजी बजारमा आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको थालनी
अन्तर्राष्ट्रिय पूँजी बजारमा व्यक्तिगत लगानीकर्ताहरू शेयर किन्न सीधै बैंकमा ऋण माग्न जाने अभ्यास निकै कम हुन्छ। त्यहाँ ब्रोकरहरूले नै वित्तीय संस्थाहरूबाट थोक कर्जा लिएर लगानीकर्तालाई मार्जिन सुविधा दिने गर्छन्।
नेपालमा पनि ब्रोकर मार्जिन कारोबार विस्तार भएसँगै बैंकिङ प्रणालीबाट सिधै जाने खुद्रा कर्जा ब्रोकर च्यानलमार्फत संस्थागत हुँदै गएको छ। यसले वाणिज्य बैंकहरूलाई पनि हजारौं साना फाइलहरू हेरेर अनुगमन गर्नुभन्दा बलियो वित्तीय स्थिति भएका ब्रोकर कम्पनीहरूलाई संस्थागत धितोमा एकमुष्ट ठूलो कर्जा दिन सहज र कम जोखिमपूर्ण बनाएको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो तथ्याङ्कले शेयर बजारमा बैंकिङ क्षेत्रको कर्जा लगानी १ खर्ब ७१ अर्ब नाघेर बलियो अवस्थामा रहेको देखाएको छ। बैंकमा साना कर्जा घट्नु र ठूला कर्जा बढ्नु बजार सुस्ताएको संकेत नभई कर्जा प्रवाहको संयन्त्र ब्रोकरमार्फत विकेन्द्रित भएको प्रमाण हो। ब्रोकरहरूको मार्जिन सेवा अझै परिपक्व र विस्तार हुँदै जाँदा आगामी दिनहरूमा बैंकहरूको प्रत्यक्ष साना शेयर कर्जा अझ घट्ने र ब्रोकरमार्फत परिचालित हुने संस्थागत ठूला कर्जाको वर्चस्व झनै बढ्दै जाने निश्चित छ।