अहिले विश्वयुद्ध भएको छैन, तर विश्वका झण्डै आधाजति मानिसहरु सामरिक युद्धको छायाँबाट प्रभावित भइरहेका छन् । 

अमेरिका-भेनेजुएला ‘युद्ध’, हुन-हुन लागेको अमेरिका इरान युद्ध, ४ वर्षदेखि चलिरहेको रुस-युक्रेन युद्ध, चलिरहेको पाकिस्तान र अफगानिस्तान बीचको युद्ध, बेला बेलामा भइरहने कम्बोडिया र थाइल्याण्ड तथा अजरबैजान र अर्मेनिया बीचको युद्ध, सर्भिया र कोसोभो तथा इजिप्ट र इथोपिया बीचको युद्ध होस कि कहिल्यै नसकिने इजरायल प्यालेष्टाइन, भारत र पाकिस्तान बीचको युद्ध, तथा उत्तर र दक्षिण कोरिया बीचको युद्ध हाेस, त्यतिमात्रै होइन कतिपय देशहरु आन्तरिक युद्ध अर्थात गृहयुद्धमा फसिरहेका छन् ।

निश्चित हो युद्धले राष्ट्रहरूलाई हल्लाउँछ, मानिसहरुलाई मार्छ, घाइते, अपाङग बनाउँछ । अर्थतन्त्रका धेरै क्षेत्रहरुलाई पनि अस्तव्यस्त बनाउँछ । तर शेयर बजारलाई भने विरलै भत्काउँछ । अहिले पनि युद्ध चर्किरहेका देशहरुका शेयर सूचकांक र कारोबार रकम तथा प्रवृत्ति हेर्ने हो भने तिनीहरु लगभग निर्वाधरुपमै चलिरहेका छन् । कुनै पनि देशमा युद्धको कारण शेयर बजार ‘क्र्यास’ भएका छैनन् । बरु त्यस्ता धेरै जसो देशहरुमा बजारमा निरन्तर ‘बुल’ भइरहेको छ र एकपछि अर्काे गर्दै रेकर्डहरु राखिएका छन् ।

यो दुःखद कुरा हो कि सुखद कुरा ? यो प्रश्न कतिपयलाई वाहियात लाग्न सक्छ । तर, वास्तवमा आर्थिक पाटोबाट हेर्दा यो निकै गहन प्रश्न हो ।

किनकी शेयर बजारलाई अर्थतन्त्रको ऐना भनिन्छ । र, आर्थिक मात्र होइन, अलि विशेष खालको भन्न मिल्ने राजनीतिक घटनाक्रमले पनि शेयर बजारलाई प्रभावित बनाउँछ । घटनाहरुले मात्र होइन, कतिपय बेला त हल्लाहरुले नै शेयर बजारलाई निकै कडासँग हल्लाइदिन्छ ।

तर, देशहरु बीचका युद्ध वा गृह युद्धले भने शेयर बजारलाई कहिल्यै पनि चर्चा गर्नु पर्ने गरि हल्लाउँदैन । हल्लाएको छैन । मानौं युद्धलाई शेयर बजारले चिनेकै हुदैँन ।

निश्चय पनि युद्ध दुःखद कुरा हो । यसले जताततै अस्तव्यस्त बनाउँछ । जनजीवन ध्वस्त पार्छ । देशभित्रै र विश्वव्यापी आपूर्ति सृंखलाहरुलाई खल्बल्याउँछ ।

तर, शेयर बजार नैतिकतामा चल्दैन । यो पूँजी, प्रोत्साहन र सम्भावनाहरूमा चल्छ । द्वन्द्वप्रति लगानीकर्ताहरूको स्वाभाविक घृणाको बाबजुद इतिहासले बताउँछ कि केही सबैभन्दा शक्तिशाली र्यालीहरू शान्तिको सट्टा विश्वव्यापी उथलपुथलको समयमा सुरु भएका थिए । बजारहरू युद्धको डरभन्दा बढी अनिश्चिततासँग डराउँछन् । र एक पटक त्यस्तो अनिश्चितता हट्ने संकेत देखेपछि बजार कछुवाको होइन, खरायो गतिमा दौडिन्छ ।

खास गरि दोस्रो विश्वयुद्धदेखि खाडी युद्धसम्म र अहिले चलिरहेका युद्धहरु र शेयर बजारका ट्रेण्डहरुलाई हेर्ने हो भने त्यो कुरा स्पष्ट हुन्छ ।

विश्वव्यापी युद्धको बावजुद, अमेरिकी शेयर बजार १९४२ को मध्यमा निकै कमजोर अवस्थाबाट गुज्रिएको थियो । तर, विश्वयुद्ध नसकिदैँ शेयर बजार यसरी बढ्यो कि त्यो देखेर विश्वभरका शेयर लगानीकर्ता र विश्लेषकहरु मात्र होइन, अर्थशास्त्रीहरु समेत आश्चर्यमा परेका थिए ।

सन् १९९० भएको खाडी युद्धको बेला पनि त्यस्तै भयो । अहिले २०२२ मा शुरु भएको रुस युक्रेन युद्धदेखि अमेरिका र भेनेजुएला तथा अमेरिका र इरान तथा भारत पाकिस्तान बीचको तनावमा पनि त्यस्तै अवस्था देखिएको छ ।

सबै घटनाहरुको विश्लेषण गर्दा के देखिन्छ भने युद्धले बजारलाई केही समय उत्तेजित पार्छ, अनिश्चित बनाउँछ र पछि एउटा निश्चित बाटो लिन्छ, जुन दीर्घकालीन हुन्छ । युद्धले सीमा परिवर्तन मात्र गर्दैन, पुँजी पनि परिवर्तन गर्छ । जबकि मानव लागत ठूलो छ, बजारले युद्धलाई संसाधनहरूको ठूलो पुनर्वितरणको रूपमा पढ्छ ।

स्रोतको राष्ट्रवादले पछ्याउँछ । देशहरूले तेल मात्र होइन, अर्धचालक, दुर्लभ पृथ्वी र खाद्यान्न पनि भण्डारण गर्न थाल्छन्। यसले मूल्यहरू बढाउँछ र ती चेनहरूमा आपूर्तिकर्ताहरूको लागि मार्जिन बढाउँछ। बजारलाई अभाव मन पर्छ । युद्धले यसलाई सिर्जना गर्दछ । द्वन्द्वको समयमा नवीनता रोकिदैन बरु यसले गति बढाउँछ ।

विश्वयुद्धको रडारदेखि इराक ड्रोन टेक्नोलोजीदेखि युक्रेनको वास्तविक समय युद्धक्षेत्र डाटा, युद्ध सुपरचार्ज रक्षा नवीनता, साइबर सुरक्षा, एआई र समग्र मूल्य सृंखला तथा वितरण सृंखलालाई हेर्ने हो भने त्यो कुरा स्पष्ट हुन्छ । साथै युद्धमा सार्वभौमिकताको उपकरणहरू उत्पादन गर्ने, ओसारपसार गर्ने वा सुरक्षित राख्ने व्यवसायहरू विजयी हुन्छन् । यो बुझ्ने लगानीकर्ताहरू शान्तिको लागि पर्खदैनन् । लगानीकर्ताहरु युद्ध अन्त्यको लागि पर्खिदैनन्, युद्धकै बीच अवसर खोजेर लगानीका विविधिताहरु खोज्छन् । त्यसको लागि सबैभन्दा भरपर्दाे लगानीको क्षेत्र भनेको शेयर बजार नै हो ।

भूराजनीतिक तनाव बढ्दै जाँदा, युद्ध चर्किदै जाँदा, गृहयुद्ध चलिरहला स्मार्ट लगानीकर्ताहरू समाचारका हेडलाइनहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्दै लगानीका अवसरहरुको खोजी गरिरहेका हुन्छन् । पैसा चुपचाप कहाँ गइरहेको छ भनेर उनीहरू ‘ट्रयाक’ गरिरहेका हुन्छन् । उनीहरुलाई थाहा छ लगानीकर्ताहरु नैतिक मध्यस्थकर्ताहरू होइनन् तिनीहरू पुँजी दक्षताका संयन्त्रहरू हुन् । उनीहरुको लागि पूँजी निर्माण र लगानी नै प्रमुख धर्म हो ।

(यो आलेख फोर्ब्स डटकममा जीम ओस्मानले केही समय पहिले लेखेको लेखमा आधारित रहेर मेरो लगानीले तयार गरेको हो)