फिफाका अध्यक्ष जियानी इन्फान्टिनोले विश्वकपको अवधिभर युद्धविरामका लागि आह्वान गरिसकेका छन्। यदि यो प्रतियोगिताले तनाव कम गर्न र शान्तिको वातावरण बनाउन मद्दत गर्यो भने, यसले विश्वव्यापी ऊर्जाको मूल्य, आपूर्ति र समग्र अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ।
यो विश्वकपले विश्वको प्रमुख आर्थिक द्वन्द्वलाई कसरी प्रभाव पार्छ, त्यो त भविष्यले नै देखाउला। तर, खेल अर्थतन्त्रको अर्को पाटो पनि छ। जुन अहिले विश्वभरका फुटबल प्रेमीहरूको आँखा अगाडि प्रकट भइरहेको छ। यो फुटबल जगतको परम्परागत आर्थिक मोडेलको पूर्ण रूपान्तरण हो, जसले विश्वका प्रमुख अर्थतन्त्रहरू कसरी सञ्चालन भइरहेका छन् भन्ने एउटा गतिलो उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।
महँगीको मारमा परेका फुटबल प्रेमीहरू
स्कटल्यान्ड फुटबल टोलीका पूर्व प्रशिक्षक जक स्टेनले एक पटक प्रसिद्ध भनाइ राखेका थिए, "फ्यानहरू बिना फुटबल केही पनि होइन। " तर, यस विश्वकपमा पुग्ने फुटबल प्रेमीहरूले खेल हेर्नका लागि इतिहासकै सबैभन्दा बढी रकम खर्चनु परिरहेको छ। औपचारिकतामा मात्र सीमित (नतिजाले तात्त्विक असर नगर्ने) खेलहरू हेर्नका लागि समेत दर्शकहरूले असाधारण शुल्क तिर्नुपरेको छ । रंगशालासम्म पुग्ने सार्वजनिक यातायातको भाडा समेत कतिपय ठाउँमा सामान्य समयको तुलनामा आकाशिएको छ। उदाहरणका लागि, न्युजर्सी ट्रान्जिट रेलको सामान्य टिकट जहाँ १२.९० डलर पर्दथ्यो, यस प्रतियोगिताको अवधिमा त्यो १०० डलर पुर्याइएको छ।
यस पटकको विश्वकपमा प्रयोग गरिएको आर्थिक मोडेल अघिल्ला प्रतियोगिताहरूभन्दा बिल्कुलै फरक छ, जसले गर्दा फ्यानहरू महँगीको चर्को मारमा परेका छन्। प्रतियोगिताका धेरैजसो खेलहरू अमेरिकी फुटबल (NFL) का विशाल रंगशालाहरूमा भइरहेका छन् (करिब एक चौथाई खेलहरू मात्र क्यानडा र मेक्सिकोमा आयोजना हुँदैछन्)। यी रंगशालाहरूमा अमेरिकी ढाँचाको खेल अर्थशास्त्रको गहिरो छाप प्रस्टै देखिन्छ।
यो प्रतियोगिताले आयोजक संस्था फिफाका लागि 'सुन्दर खेल' लाई 'प्रशस्त नाफामूलक खेल' मा परिणत गरिदिएको छ। आर्थिक दृष्टिकोणले यो इतिहासकै सबैभन्दा धेरै आम्दानी गर्ने विश्वकप बन्ने निश्चित छ। तर, यसको कारण आयोजक राष्ट्रहरूको स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा आएको उछाल वा घरेलु खर्चमा भएको वृद्धि भने होइन।
बरु, यो विश्वको विकसित अर्थतन्त्रहरूमा देखिने 'K-आकारको अर्थतन्त्र' (K-Shaped Economy) को एउटा प्रत्यक्ष उदाहरण हो। 'के–आकार' को अर्थतन्त्रमा समाजका विभिन्न समूहहरूले फरक-फरक वित्तीय परिणाम भोग्छन्। जहाँ धनी समूह झन् धनी हुँदै जान्छन् (ग्राफको माथिल्लो रेखा झैँ) र न्यून आय भएकाहरू आर्थिक दबाबमा पर्छन् (ग्राफको तल्लो रेखा झैँ)।
यो विश्वकपको टिकट मूल्य निर्धारणको नयाँ शैलीले स्पष्ट रूपमा ग्राफको माथिल्लो रेखामा रहेका अर्थात् उच्च वर्गका दर्शकलाई मात्र प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। यद्यपि, फिफाको दृष्टिकोण यसमा फरक छ। उसले यसरी उठाइएको ठूलो रकमलाई विश्वका गरिब राष्ट्रहरूमा फुटबलको विकासका लागि 'रोबिन हुड' शैलीमा पुनर्वितरण गरिने दाबी गरेको छ।
इतिहासकै सबैभन्दा विशाल प्रतियोगिता
यस पटकको प्रतियोगिता आकारका हिसाबले निकै विशाल छ। सबैभन्दा ठूला रंगशालाहरू, ३२ बाट बढाएर ४८ टोली पुर्याइएका कारण खेलहरूको विशाल संख्या, र भ्यानकुभरदेखि मेक्सिको सिटीसम्म फैलिएको भौगोलिक दूरीले गर्दा यो इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो भूभागमा खेलिँदै छ। अनुमान अनुसार, फाइनल जित्ने टोलीले प्रतियोगिता अवधिभर पृथ्वीको व्यास बराबरको दूरी यात्रा गरिसकेको हुनेछ।
रंगशाला भित्र छिर्ने टिकटको मूल्य त झनै खगोलीय छ। फाइनल खेलको टिकटका लागि पाँच अङ्क (हजारौँ डलर) सम्मको मूल्य तोकिएको छ। समूह चरणका केही महत्त्वपूर्ण खेलहरूको टिकटका लागि १,००० डलर सामान्य मानिएको छ भने तुलनात्मक रूपमा कम आकर्षण भएका खेलहरूको टिकट पनि केही सय डलरभन्दा कममा उपलब्ध छैन।
यस अर्थमा, यो प्रतियोगिता फिफा र व्यवसायीहरूका लागि एउटा ठूलो 'सुनखानी' प्रमाणित भएको छ।
यो खेलकुदको क्षेत्रमा 'गतिशील मूल्य निर्धारण' (Dynamic Pricing) को सबैभन्दा ठूलो प्रयोग हो। माग बढेसँगै टिकटको मूल्य पनि स्वचालित रूपमा बढ्दै जाने यो प्रविधि यसअघि कन्सर्ट वा साना खेलहरूमा प्रयोग गरिए पनि यति ठूलो स्तरमा पहिलो पटक प्रयोग गरिएको हो।
अमेरिकामा यस खेललाई 'सकर' भनिए पनि यसमा लागू गरिएको आर्थिक नियम भने अमेरिकी फुटबल (NFL) को जस्तै छ। NFL मा रंगशाला पूरै भर्नुभन्दा 'राजस्व अधिकतम' (Revenue Maximization) बनाउनुलाई बढी महत्त्व दिइन्छ। अमेरिकी खेलकुदको मूल्य विलासी श्रेणीमा पर्छ, जहाँ कर्पोरेट सुइट र लाउन्जहरू निर्माण गर्न सामान्य सिटहरू हटाइने गरिन्छ।सबै ११ अमेरिकी विश्वकप स्थलहरू NFL रंगशाला भएकाले, अमेरिकी खेल अर्थशास्त्रले विश्वकपमा आफ्नो बलियो प्रभाव छोडेको छ।
अघिल्ला विश्वकपभन्दा भिन्न संरचना
यसअघिका विश्वकप आयोजना गर्नुको मुख्य उद्देश्य यातायात र नयाँ रंगशाला जस्ता पूर्वाधार निर्माणलाई गति दिनु हुन्थ्यो। तर, २०२६ को विश्वकपले आफूलाई 'सम्पत्ति-हल्का' (Asset-light) प्रतियोगिताका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसले गर्दा दक्षिण अफ्रिका वा दक्षिण कोरियामा जस्तै प्रयोगविहीन र महँगा रंगशालाहरू थपिने समस्याबाट जोगाएको छ।
पहिले रंगशाला निर्माणको भार आयोजक देशका करदाताहरूले बेहोर्नुपर्थ्यो भने, २०२६ को विश्वकपले यो मोडेललाई पूर्ण रूपमा उल्ट्याइदिएको छ। फिफाले बनेका रंगशालाहरू निश्चित भाडामा लिएको छ र अमेरिकी शैलीको मूल्य निर्धारण गरेर आक्रामक रूपमा राजस्व उठाइरहेको छ। पहिले करदाताले तिर्ने निर्माण लागत यस पटक सहभागी दर्शकहरूले टिकट र यात्रा शुल्क मार्फत तिरिरहेका छन्।
पछिल्लो अनुमान अनुसार, यस वर्ष टिकट र आतिथ्य सत्कार (Hospitality) बाट मात्र कुल ७ अर्ब डलरभन्दा बढी राजस्व उठ्न सक्छ, जुन कतार विश्वकपको ९२ करोड ९० लाख डलरको तुलनामा झन्डै सात गुणा बढी हो। प्रति खेल औसत टिकट राजस्व गत विश्वकपको १ करोड ५० लाख डलरबाट बढेर ७ करोड १० लाख डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ।
यद्यपि, यो आम्दानीबाट आयोजक सहरहरूले खासै हिस्सा पाउने छैनन्। सन् १९९४ को विश्वकपको तुलनामा यस पटक सहरहरूले टिकटको आम्दानी बाँड्न पाएका छैनन्। सुरक्षा र यातायातको सम्पूर्ण भार भने सहरहरूले नै बेहोर्नुपर्ने भएपछि केही सहरहरूले सार्वजनिक यातायातको शुल्क १० गुणासम्म बढाएर यसको पूर्ति गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
यो अवस्था सन् २०२२ को कतार वा २०१० को जर्मनी विश्वकपको तुलनामा निकै फरक छ, जहाँ टिकट भएका दर्शकहरूका लागि सार्वजनिक यातायात निःशुल्क थियो।
डिजिटल टिकट र दोस्रो बजारमा नियन्त्रण
फिफाले यस पटक ब्लकचेन प्रविधिमा आधारित डिजिटल टिकट प्रणाली लागू गरेको छ । दर्शकहरूले आफ्नो टिकट कुनै पनि मूल्यमा फिफाको आफ्नै प्रणालीमार्फत पुन: बिक्री (Resell) गर्न सक्छन्, जसमा फिफाले क्रेता र विक्रेता दुवैबाट १५ प्रतिशत कमिसन लिनेछ । फिफाले टिकट ब्ल्याक गर्नेहरू (स्क्याल्पर) को नाफा कटौती गरेर त्यो रकम आफैँ र विश्वव्यापी फुटबल समुदायको हितमा प्रयोग गर्ने दाबी गरेको छ।
यो अतिरिक्त अर्बौँ डलरको ठूलो हिस्सा फिफाको कोषमा जम्मा भई विश्वका २११ सदस्य देशहरूलाई वितरण गरिनेछ। यसले गर्दा साना र गरिब देशहरूले आफ्नो वार्षिक जीडीपीको ठूलो अंश बराबरको बजेट फिफाबाट प्राप्त गर्नेछन्।
अति-व्यावसायीकरणको जोखिम
फिफाको यो आक्रामक मूल्य निर्धारण मोडेलले सफलता पाउनेछ कि यसले फुटबलको मौलिक मर्मलाई नै सिध्याउनेछ भन्ने कुरा बहसको विषय बनेको छ । टिकट महँगो भएकै कारण रंगशालाका सिटहरू खाली रहने हुन् कि वा ४८ देशका वास्तविक समर्थकहरू नै रंगशाला बाहिर रोकिनुपर्ने हो भन्ने चिन्ता बढेको छ।
इतिहासकै यो सबैभन्दा अनौठो र महँगो विश्वकपले एकातिर भूराजनीतिक तनाव कम गर्न मद्दत गर्ने आशा जगाएको छ भने अर्कोतिर फुटबलको 'सामूहिक उत्सव' लाई केवल 'धनीहरूको विलासिता' मा परिणत गर्ने जोखिम पनि बढाएको छ। विश्व अर्थतन्त्रको यो नयाँ र चरम रूपले फुटबल जगतलाई कतातर्फ लैजानेछ, त्यो हेर्न बाँकी नै छ।
