बैंक तथा वित्तीय संस्थामा पर्याप्त तरलता रहेपछि नेपाल राष्ट्र बैंकले चालु आर्थिक वर्षको सुरुवाती अवधिमै करिब रु. २ खर्ब ९० अर्ब तरलता प्रणालीबाट तानेको छ। 

राष्ट्र बैंकका अनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को भदौ ३ सम्म विभिन्न मौद्रिक उपकरणमार्फत रु. २ खर्ब ८९ अर्ब ५६ करोड बराबरको तरलता अवशोषण भएको छ। राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको मौद्रिक सञ्चालन विवरणअनुसार यस अवधिमा Standing Deposit Facility (SDF) मार्फत रु. २ खर्ब ८ अर्ब ११ करोड, नियमित Deposit Collection मार्फत रु. ४१ अर्ब ४५ करोड र NRB Bond मार्फत रु. ४० अर्ब बराबरको कारोबार भएको छ। कुल ५१ पटकको तरलता अवशोषण कारोबारबाट उक्त रकम प्रणालीबाट तानिएको हो।

भदौ ३ सम्म राष्ट्र बैंकका यी उपकरणमा रु. १ खर्ब ३१ अर्ब ८५ करोड बराबरको रकम बाँकी (outstanding) रहेको छ। त्यसमध्ये Deposit Collection मा रु. ८७ अर्ब ८ करोड, NRB Bond मा रु. ४० अर्ब र SDF मा रु. ४ अर्ब ७७ करोड रहेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांक छ।

तरलता अवशोषणको यो परिमाणसँगै राष्ट्र बैंकले चालु आर्थिक वर्षमा बैंकिङ प्रणालीमा पैसा पठाउने उपकरण भने प्रयोग गरेको छैन। भदौ ३ सम्म Repo, Overnight Repo तथा Standing Liquidity Facility (SLF) मार्फत कुनै कारोबार नभएको राष्ट्र बैंकको विवरणमा उल्लेख छ। यसले बैंकिङ प्रणालीमा अहिले तरलताको अभावभन्दा अतिरिक्त तरलता व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था रहेको संकेत गर्छ।

बैंकिङ प्रणालीमा अतिरिक्त रकम रहनुको एउटा महत्वपूर्ण पृष्ठभूमि भनेको निक्षेप र कर्जा विस्तारबीचको अन्तर हो। राष्ट्र बैंकको पछिल्लो विस्तृत आर्थिक तथा वित्तीय अवस्थासम्बन्धी प्रतिवेदनले बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेप वृद्धि निजी क्षेत्रतर्फको कर्जा वृद्धिभन्दा तीव्र रहेको देखाएको छ। आर्थिक वर्ष २०२५/२६ को ११ महिनासम्मको तथ्यांक समेटिएको राष्ट्र बैंकको प्रतिवेदनले बैंकिङ प्रणालीको वित्तीय अवस्था र कर्जा प्रवाहको अवस्था प्रस्तुत गरेको छ।

निक्षेपको तुलनामा कर्जा विस्तार सुस्त रहँदा बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग लगानीयोग्य रकम बढ्छ। यस्तो अवस्थामा बैंकहरूले तत्काल कर्जा विस्तार गर्न नसकेको रकम राष्ट्र बैंकका मौद्रिक उपकरणमा राख्न सक्छन्। चालु आर्थिक वर्षको सुरुवाती अवधिमा SDF मा भएको ठूलो कारोबारले यही तरलता व्यवस्थापनको अवस्था देखाएको छ। 

राष्ट्र बैंकले पर्याप्त तरलता व्यवस्थापन गरिरहे पनि मौद्रिक नीतिको उद्देश्य भने कर्जा प्रवाहलाई आवश्यक वातावरण उपलब्ध गराउनु हो। राष्ट्र बैंकको २०२५/२६ को मौद्रिक नीतिले पनि बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता र घट्दो ब्याजदरको वातावरण रहेको उल्लेख गर्दै आर्थिक गतिविधि तथा निजी क्षेत्रको कर्जा विस्तारलाई सहयोग गर्ने नीति लिएको थियो।

यसरी हेर्दा अहिलेको बैंकिङ प्रणालीमा एउटा विपरीत अवस्था देखिन्छ—बैंकसँग लगानीयोग्य रकम पर्याप्त छ, तर त्यसको ठूलो हिस्सा कर्जामा विस्तार हुनुभन्दा राष्ट्र बैंकका उपकरणमा पार्क भइरहेको छ। चालु आवको पहिलो केही सातामै करिब रु. २ खर्ब ९० अर्ब तरलता अवशोषण हुनु यसैको महत्त्वपूर्ण संकेत हो।

अब मुख्य प्रश्न भनेको बैंकिङ प्रणालीमा रहेको यो अतिरिक्त रकम आगामी महिनामा कर्जामा रूपान्तरण हुन्छ कि राष्ट्र बैंककै उपकरणमा निरन्तर पार्क भइरहन्छ भन्ने हो। यसको जवाफका लागि आगामी महिनाको निक्षेप तथा कर्जा वृद्धिदर र राष्ट्र बैंकको मौद्रिक सञ्चालन तथ्यांक महत्त्वपूर्ण  हुनेछन्।