दिपेश ढकाल

नेपालको शेयर बजार अहिले निर्णायक मोडमा पुगेको छ। केही समयदेखि निरन्तर उतारचढावमा रहेको नेप्से परिसूचकले २,६०० विन्दुको महत्त्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक क्षेत्रलाई समेत परीक्षण गर्न थालेपछि लगानीकर्तामा अन्योल बढेको छ।

२१ अगस्ट २०२६ मा २,६१८.७२ विन्दुमा बन्द भएको नेप्से २४ अगस्टमा थप कमजोर हुँदै २,६०० भन्दा तल आएको छ। उपलब्ध कारोबार तथ्यांकअनुसार नेप्से करिब २,५९५.७० विन्दुको आसपास रहेकाेछ। यसरी हेर्दा केही दिनअघिसम्म बलियो समर्थनका रूपमा हेरिएको २,६०० विन्दु अहिले बजारको वास्तविक माग र आपूर्तिको शक्ति परीक्षण गर्ने क्षेत्र बनेको छ।

तर बजार २,६०० भन्दा तल आउँदैमा अब ठूलो बियरिस बजार सुरु भयो भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। त्यसैगरी यही विन्दुबाट बजार अनिवार्य रूपमा फर्किन्छ भन्नु पनि उचित हुँदैन। अहिलेको बजार बुझ्न एउटा उपयोगी दृष्टिकोण भनेको हालै नेप्सेमा सूचीकृत भएका नयाँ शेयरको व्यवहारसँग समग्र नेप्सेको चाल तुलना गर्नु हो। नयाँ सूचीकृत शेयरमा देखिने माग र आपूर्तिको सामान्य चक्रले अहिले समग्र बजारमा भइरहेको मनोवैज्ञानिक परिवर्तनलाई बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार दिन सक्छ।

नयाँ कम्पनीको शेयर नेप्सेमा सूचीकृत हुँदा प्रारम्भिक कारोबारयोग्य आपूर्ति तुलनात्मक रूपमा सीमित हुन सक्छ। अर्कोतर्फ नयाँ कम्पनीप्रतिको आकर्षण, प्राथमिक बजारबाट शेयर पाएका लगानीकर्ताको उत्साह र बजारमा नयाँ अवसर खोजीरहेका खरिदकर्ताको उपस्थितिले माग बढाउन सक्छ। जब खरिदकर्ताको संख्या बिक्री गर्न तयार शेयरधनीभन्दा बढी हुन्छ, मूल्य बढ्न थाल्छ। मूल्य बढ्दै गएपछि थप लगानीकर्ता आकर्षित हुन्छन् र माग झनै बढ्छ। यसरी सीमित आपूर्ति र उच्च मागको संयोजनले नयाँ सूचीकृत शेयरमा लगातार मूल्यवृद्धि हुन सक्छ।

तर यस्तो मूल्यवृद्धि सधैं जारी रहँदैन। मूल्य धेरै माथि पुगेपछि सुरुमा शेयर प्राप्त गरेका लगानीकर्ता, छोटो अवधिका कारोबारी र नाफा सुरक्षित गर्न चाहने शेयरधनीले बिक्री गर्न थाल्छन्। मूल्य बढेपछि बिक्री गर्न तयार हुने शेयरधनीको संख्या पनि विस्तार हुँदै जान्छ। यसरी बजारमा उपलब्ध आपूर्ति बढ्छ। यदि नयाँ खरिदकर्ताको माग सोही गतिमा बढेन भने मूल्यवृद्धिको गति सुस्त हुन्छ। अन्ततः माग र आपूर्ति बराबरीको अवस्थामा पुग्छन्। त्यसपछि आपूर्ति मागभन्दा बढी हुन थालेमा शेयरको मूल्य घट्न थाल्छ।

यही प्रक्रिया समग्र नेप्सेमा पनि लागू हुन्छ। फरक यति हो कि नयाँ सूचीकृत शेयरमा एउटा कम्पनीको माग र आपूर्तिको सम्बन्ध देखिन्छ भने नेप्सेमा सयौं कम्पनीको संयुक्त माग र आपूर्तिले परिसूचक निर्धारण गर्छ। बुल बजारमा नयाँ पैसा बजारमा प्रवेश गर्छ, लगानीकर्ताको विश्वास बढ्छ र खरिदको माग बलियो हुन्छ । उपलब्ध शेयरको आपूर्ति सजिलै शोषण हुन थाल्छ। मूल्य बढ्छ र मूल्यवृद्धिले थप माग सिर्जना गर्छ। यसरी बजारमा सकारात्मक चक्र सुरु हुन्छ।

तर लामो समयको मूल्यवृद्धिपछि यही चक्र उल्टिन सक्छ। उच्च मूल्यमा पुगेका शेयर बेचेर नाफा सुरक्षित गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ। पुराना लगानीकर्ताले आपूर्ति बढाउँछन्, तर नयाँ लगानीकर्ताको माग कमजोर हुन थाल्छ। बजारमा बिक्रीको दबाब बढेपछि मूल्य घट्छ। मूल्य घटेपछि डर बढ्छ र कतिपय लगानीकर्ता थप घाटा हुनुअघि शेयर बिक्री गर्न थाल्छन्। यसले आपूर्ति अझ बढाउँछ र बजारमा नकारात्मक चक्र निर्माण हुन्छ।

अहिले नेप्सेमा देखिएको कमजोरीलाई पनि यही माग–आपूर्ति चक्रको एउटा चरणका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। बजारमा पैसा नै नभएको अवस्था होइन। बैंकिङ प्रणालीमा ठूलो मात्रामा लगानीयोग्य रकम रहेको छ। ब्याजदर पनि विगतको उच्च तहबाट घटेको छ। तर त्यो तरलता अझै पर्याप्त रूपमा वास्तविक लगानीको मागमा रूपान्तरण हुन सकेको छैन। कर्जाको माग कमजोर हुनु यसको एउटा महत्त्वपूर्ण कारण हो। अर्थात् पैसा प्रणालीमा भए पनि त्यसले शेयर बजारमा बलियो खरिद माग सिर्जना गरिरहेको छैन।

यसलाई सरल भाषामा भन्नुपर्दा अहिलेको समस्या “पैसाको अभाव” भन्दा “विश्वासको अभाव” हो। लगानीकर्तासँग पैसा हुन सक्छ, बैंकसँग लगानीयोग्य रकम हुन सक्छ, ब्याजदर पनि कम हुन सक्छ, तर बजार अझै घटिरहेको छ भने लगानीकर्ताले तत्काल खरिद गर्नुभन्दा पर्खन रुचाउँछन्। उनीहरू पहिले बजारको गिरावट रोकिएको हेर्न चाहन्छन् । यही मनोविज्ञानले तरलता हुँदाहुँदै पनि बजारमा माग कमजोर बनाइरहेको छ।

पछिल्लो कारोबारले पनि यही अवस्था देखाउँछ। २१ अगस्टमा नेप्से १०.६७ अंकले घटेर २,६१८.७२ विन्दुमा बन्द हुँदा पनि करिब ४.१६ अर्ब रुपैयाँको शेयर कारोबार भएको थियो। यसको अर्थ बजारमा खरिदकर्ता पूर्ण रूपमा हराएका छैनन्। बजारमा पैसा र कारोबार दुवै छन्। तर बिक्रीका लागि आएको शेयरलाई तत्काल शोषण गर्ने माग पर्याप्त बलियो नभएकाले मूल्यमा दबाब परेको देखिन्छ।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ। कारोबार रकमलाई सिधै आपूर्ति भन्न मिल्दैन। कारोबार भनेको खरिदकर्ता र बिक्रीकर्ताबीच भएको वास्तविक विनिमय हो। उच्च कारोबारले बजारमा सक्रियता देखाउँछ, तर त्यसले बजार बढ्छ वा घट्छ भन्ने कुरा आफैं निर्धारण गर्दैन। मूल्य बढ्दै गर्दा कारोबार रकम बढ्छ भने त्यसले नयाँ माग बलियो भएको संकेत गर्न सक्छ। तर मूल्य बढ्न नसकेर कारोबार उच्च रहन्छ भने त्यसमा बिक्री तथा वितरणको दबाब पनि हुन सक्छ। त्यसैले लगानीकर्ताले मूल्य, कारोबार रकम र बजारको चौडाइलाई सँगसँगै हेर्नुपर्छ।

यही कारण २४ अगस्टको २,६०० भन्दा तलको चाल अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनेको छ। यदि नेप्से २,६०० भन्दा तल गएपछि बिक्रीको दबाब घट्दै जान्छ र नयाँ खरिदकर्ता सस्तो मूल्यमा शेयर संकलन गर्न थाल्छन् भने यसलाई बजारले आधार निर्माण गर्न थालेको संकेत मान्न सकिन्छ। तर यदि २,६०० भन्दा तल गएपछि पनि कारोबारसहित बिक्री दबाब बढ्यो र अधिकांश कम्पनी घटिरहे भने बजारले अझ तल्लो क्षेत्र परीक्षण गर्न सक्छ।

अब २,५५० विन्दु विशेष महत्त्वकाे क्षेत्रमा आउँछ। यदि नेप्से २,५५० आसपास पुगे पनि बिक्रीको दबाब कमजोर भयो, कारोबार स्थिर रह्यो र बलिया कम्पनीमा खरिद बढ्यो भने दीर्घकालीन लगानीकर्ताका लागि जोखिम–प्रतिफल अनुपात आकर्षक बन्न सक्छ। तर २,५५० पनि बलियो रूपमा भत्कियो भने २,५०० आसपास अर्को महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक क्षेत्र बन्न सक्छ।

यद्यपि कुनै पनि एउटा अंकलाई बजारको अन्तिम तल्लो विन्दु मान्नु उचित हुँदैन। शेयर बजारमा वास्तविक तल्लो विन्दु प्रायः त्यतिबेला निर्माण हुन्छ, जब बिक्री गर्ने लगानीकर्ताको संख्या र इच्छा घट्न थाल्छ तथा नयाँ खरिदकर्ता क्रमशः सक्रिय हुन थाल्छन्। त्यसैले बजारको तल्लो विन्दु खोज्नेभन्दा माग फर्किएको संकेत खोज्नु बढी व्यावहारिक हुन्छ।

यस्तो संकेत कसरी पहिचान गर्ने? बजार घट्दा कारोबार रकम क्रमशः घट्दै जाने तर बजार बढ्दा कारोबार रकम बढ्दै जाने अवस्था सकारात्मक हुन सक्छ। घट्ने कम्पनीको तुलनामा बढ्ने कम्पनीको संख्या क्रमशः बढ्नु अर्को सकारात्मक संकेत हो। बैंक तथा अन्य आधारभूत रूपमा बलिया कम्पनीमा खरिद चाप देखिनु, बजारको नेतृत्व केही सीमित सट्टेबाजीका शेयरबाट हटेर फराकिलो कम्पनी समूहमा फैलिनु र नेप्सेले महत्त्वपूर्ण प्रतिरोध विन्दुहरूलाई बढ्दो कारोबारसहित पार गर्नु बजारको प्रवृत्ति परिवर्तनका महत्त्वपूर्ण संकेत हुन सक्छन्।

यसका अतिरिक्त मौद्रिक वातावरणलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन। बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता र तुलनात्मक रूपमा घटेको ब्याजदर दीर्घकालीन रूपमा शेयर बजारका लागि सकारात्मक आधार हुन्। तर यसको प्रभाव बजारमा देखिन कर्जाको माग र आर्थिक गतिविधि पनि सुधारिनुपर्छ। व्यवसायीले कर्जा लिन थाले, उद्योग तथा व्यापार विस्तार हुन थाल्यो र बैंकको कर्जा विस्तार बढ्यो भने त्यसको प्रभाव बैंकको आम्दानी र समग्र अर्थतन्त्र हुँदै शेयर बजारमा पनि पर्न सक्छ।

पूँजी बजारका नियामकीय पक्षमा आएको परिवर्तन पनि भविष्यका लागि महत्त्वपूर्ण छ। नेपाल धितोपत्र बोर्डमा डा. गोपालप्रसाद भट्ट अध्यक्ष नियुक्त हुनु र नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा नयाँ नेतृत्व आउनुले लामो समयदेखि रहेको नेतृत्वगत अनिश्चितता घटाएको छ। तर नियुक्ति मात्र बजार बढाउने कारण होइन। लगानीकर्ताले अब प्राथमिक निष्कासन प्रक्रिया सुधार, दोस्रो बजारको आधुनिकीकरण, प्रभावकारी बजार अनुगमन, लगानीकर्ता संरक्षण, भित्री कारोबार नियन्त्रण तथा संस्थागत लगानीको विस्तारजस्ता ठोस परिणाम खोजिरहेका छन्। यी सुधारले बजारमा विश्वास बढाए भने आज निष्क्रिय रहेको तरलता भोलि शेयर बजारको वास्तविक मागमा परिणत हुन सक्छ।

यस अवस्थामा लगानीकर्ताले अहिले सम्पूर्ण रकम एकैपटक लगानी गर्नु उचित देखिँदैन। त्यसैगरी बजार अझै तल आउँछ भनेर सम्पूर्ण रकम नगदमा राखेर बस्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ। चरणबद्ध लगानी रणनीति बढी उपयुक्त देखिन्छ। उपलब्ध रकमको केही हिस्सा अहिलेको समर्थन क्षेत्रमा प्रयोग गर्ने, बजार २,५५० आसपास पुगेमा अर्को हिस्सा प्रयोग गर्ने र बाँकी रकम बजारले स्पष्ट रूपमा उल्टो दिशा समातेपछि लगानी गर्ने रणनीतिले जोखिम व्यवस्थापन गर्न सक्छ।

अबको केही महिनामा नेप्सेको दिशा निर्धारण गर्ने मुख्य कुरा तरलता मात्र हुनेछैन। नयाँ पैसा बजारमा कति प्रवेश गर्छ, पुराना शेयरधनीले कति शेयर बिक्री गर्न तयार हुन्छन्, संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता कति बढ्छ, बैंकको कर्जा माग कहिले सुधार हुन्छ र नियामकीय सुधारले लगानीकर्ताको विश्वास कति बढाउँछ भन्ने कुराले निर्णायक भूमिका खेल्नेछ।

त्यसैले अहिलेको नेप्सेलाई “सबै शेयर बेच्ने बजार” भनेर बुझ्नु गलत हुन्छ। यो छनोट गर्ने, मूल्य हेर्ने र चरणबद्ध रूपमा लगानी गर्ने बजार हो। २,६०० भन्दा तल आएको बजारले डर सिर्जना गरेको भए पनि यही गिरावटले गुणस्तरीय कम्पनीको मूल्य आकर्षक बनाउने सम्भावना पनि सिर्जना गरेको छ।

अबको निर्णायक प्रश्न नेप्से २,६०० बाट फर्किन्छ कि २,५५० मा पुग्छ भन्ने मात्र होइन। वास्तविक प्रश्न हो, २,६०० भन्दा तल बिक्रीका लागि आएको शेयरलाई खरिदकर्ताले कति छिटो अवशोषण गर्न सक्छन? यदि बिक्रीको दबाब क्रमशः घट्दै गयो र नयाँ माग बलियो हुँदै गयो भने आजको गिरावट नै भोलिको आधार बन्न सक्छ। तर आपूर्ति निरन्तर बढिरह्यो र नयाँ माग कमजोर रह्यो भने २,५०० आसपाससम्मको थप सुधारलाई पनि नकार्न सकिँदैन।

समग्रमा हेर्दा, नयाँ सूचीकृत शेयरको व्यवहारले शेयर बजारको एउटा आधारभूत नियम सिकाउँछ,माग आपूर्तिभन्दा बलियो हुँदा मूल्य बढ्छ र आपूर्ति मागभन्दा बलियो हुँदा मूल्य घट्छ। नयाँ सूचीकृत शेयरमा यो प्रक्रिया तीव्र गतिमा देखिन्छ भने नेप्सेमा सयौं कम्पनीको संयुक्त रूपमा विस्तार भएर देखिन्छ। त्यसैले अहिलेको बजारलाई बुझ्न केवल नेप्सेको अंक हेर्न पर्याप्त छैन; बजारभित्रको माग र आपूर्तिको व्यवहार हेर्नुपर्छ।

अन्ततः सफल लगानीकर्ता त्यो होइन जसले बजारको सबैभन्दा तल्लो विन्दु ठ्याक्कै पहिचान गर्छ। सफल लगानीकर्ता त्यो हो, जसले बजारमा बिक्रीको दबाब कमजोर हुँदै गएको र नयाँ माग प्रवेश गर्न थालेको समय पहिचान गर्छ। यदि २,६०० आसपास यही प्रक्रिया सुरु भयो भने आगामी महिनामा बजारले क्रमशः आधार निर्माण गर्न सक्छ। यदि २,५५० मा यस्तो संकेत अझ स्पष्ट भयो भने दीर्घकालीन लगानीकर्ताका लागि अवसर अझ आकर्षक हुन सक्छ। र यदि २,७०० देखि २,७५० क्षेत्र बढ्दो कारोबार र फराकिलो बजार सुधारसहित पार भयो भने वर्तमान कमजोर चरण समाप्त भएर नयाँ उकालो चक्र सुरु भएको बलियो प्रमाण प्राप्त हुनेछ।

त्यसैले २४ अगस्टको २,६०० भन्दा तलको नेप्सेले लगानीकर्तालाई डरभन्दा बढी धैर्य र अध्ययनको सन्देश दिएको छ। बजारको अर्को ठूलो उकालो कुनै एउटा समाचार, नियुक्ति वा नीतिले मात्र सुरु हुने होइन। त्यो त्यतिबेला सुरु हुनेछ, जब बजारमा बिक्रीका लागि आएको शेयरभन्दा नयाँ खरिदको माग बलियो बन्न थाल्नेछ। मूल्यको वास्तविक मोड अंकमा होइन, माग र आपूर्तिको सम्बन्धमा हुन्छ। यही सम्बन्ध परिवर्तन भएको दिन नै आजको कमजोर नेप्से भोलिको नयाँ बुल चक्रको आधार बन्न सक्छ।