नेपालको अर्थतन्त्र र वित्तीय बजारमा सुस्तताका दिनहरू पूर्ण रूपमा चिप्लिँदै गएको र अर्थतन्त्र पुनः चलायमान बन्दै गएको स्पष्ट सङ्केत देखा परेको छ। 

नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक अनुसन्धान विभाग मूल्य महाशाखाद्वारा हालै सार्वजनिक गरिएको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमासको आधिकारिक तथ्याङ्क अनुसार मुलुकभरको घरजग्गा कारोबारमा ऐतिहासिक र अभूतपूर्व वित्तीय छलाङ रेकर्ड गरिएको छ।

कोरोना महामारीपछिका वर्षहरूमा देखिएको शिथिलता, मन्दीका कालो बादलहरू र वित्तीय संकुचनलाई पछाडि पार्दै यस समीक्षा अवधिमा घरजग्गा कारोबारको कुल अंक, क्षेत्रफल, लिखत पारित संख्या, राजीनामा कारोबार, सरकारको राजस्व संकलन, पुँजीगत लाभकर तथा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट प्रवाहित हुने कर्जा प्रवाहमा समेत संख्यात्मक रूपमा ठूलो उछाल आएको छ। अर्थतन्त्रका यी सबै परिमाणात्मक सूचकहरूले घरजग्गाको रियल स्टेट बजारले नयाँ रेकर्ड कायम गरेको र समग्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउन यस क्षेत्रले मुख्य भूमिका खेलेको तथ्यलाई प्रमाणित गरेका छन्।

राष्ट्रिय स्तरको समग्र कारोबारको तथ्याङ्कलाई केलाएर हेर्दा आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा घरजग्गाको कुल कारोबारको संख्यामा चार दशमलव चौहत्तर प्रतिशतको सकारात्मक वृद्धि देखिएको छ, जुन अघिल्लो आर्थिक वर्षमा एक दशमलव चौरासी प्रतिशतले ऋणात्मक हुँदै घटेको थियो। यसैगरी, आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रयमासमा मात्रै घरजग्गाको कुल कारोबारको संख्या अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा १२ दशमलव २५ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। यद्यपि अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो कारोबार संख्या १४ दशमलव ६५ प्रतिशतले बढेको थियो, यस वर्षको वृद्धिदरले बजार थप परिपक्व, स्थिर र सन्तुलित गतिमा अगाडि बढेको देखाएको छ। समीक्षा अवधिमा घरजग्गा कारोबारमध्ये लिखत पारित अन्तर्गतको कारोबार संख्या १२ दशमलव २८ प्रतिशतले बढेको छ भने अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रयमासमा यस्तो कारोबार संख्या १५ दशमलव ४५ प्रतिशतले बढेको थियो। यसैगरी, लिखत पारित अन्तर्गतको राजीनामा कारोबारको संख्यामा यस पटक असाधारण छलाङ आएको छ। समीक्षा अवधिमा राजीनामा कारोबारको संख्या २२ दशमलव ८८ प्रतिशतले बढेको छ, जुन अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रयमासमा ८ दशमलव १५ प्रतिशत मात्र सीमित रहेको थियो। यसले आम नागरिक तथा लगानीकर्ताहरूले घरजग्गा खरिदबिक्रीको स्वामित्व औपचारिक रूपमा हस्तान्तरण गर्ने कार्यमा उच्च सक्रियता र संलग्नता देखाएको प्रस्ट्याउँछ।

कारोबारको वित्तीय अंक, क्षेत्रफल र कुल कारोबार रकम वा टर्नओभरलाई नजिकबाट नियाल्दा अझै ठूला र चम्किलो तथ्याङ्कहरू बाहिर आएका छन्। समीक्षा अवधिमा कारोबार भएको कूल क्षेत्रफल १५ दशमलव ४१ प्रतिशतले बढेको छ। तुलनात्मक रूपमा हेर्दा, अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो कुल क्षेत्रफल दुई दशमलव ९८ प्रतिशतले घटेको थियो। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा कुल सात सय २० अर्ब छियासी करोड रुपैयाँ बराबरको घरजग्गा कारोबार भएको छ, जुन अघिल्लो आर्थिक वर्षमा तीन सय ८६ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ बराबर मात्र थियो। यसै गरी, आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रयमासमा मात्रै दुई सय पचहत्तर अर्ब ७३ करोड रुपैयाँ बराबरको घरजग्गा कारोबार भएको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको यसै अवधिमा एक सय सत्ताइस अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ बराबरको मात्र कारोबार भएको थियो। यस प्रकार कुल कारोबार रकम झण्डै दोब्बरभन्दा बढीले वृद्धि हुनुले घरजग्गाको मूल्यमा आएको बास्तविक वृद्धि, शहरीकरणको तीव्र गति र ठूला आकारका जग्गा तथा सम्पत्तिमा लगानीकर्ताहरूको दृढ आकर्षण बढेको जीवन्त चित्रण गर्दछ।

घरजग्गा कारोबारका यी अंकहरूको प्रत्यक्ष र गहिरो प्रभाव सरकारको राजस्व संकलन प्रणालीमा पनि गम्भीर रूपमा परेको छ। समीक्षा अवधिमा घरजग्गा कारोबारबाट संकलन भएको कुल राजस्व ४८ दशमलव २६ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रयमासमा यस्तो राजस्व २३ दशमलव ४५ प्रतिशतले मात्र बढेको थियो। घरजग्गा कारोबारमा देखिएको यस किसिमको व्यापक वृद्धिले सरकारको आन्तरिक राजस्वको प्रमुख तथा भरपर्दो स्रोत मानिने पुँजीगत लाभकरलाई पनि कीर्तिमानी रूपमा माथि उकासेको छ। समीक्षा अवधिमा घरजग्गा कारोबारबाट संकलन भएको पुँजीगत लाभकर ६३ दशमलव २२ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो लाभकर २९ दशमलव ९८ प्रतिशतले मात्र बढेको थियो। यसरी राजस्व र पुँजीगत लाभकरमा आएको भारी वृद्धिले एकातिर स्थानीय, प्रादेशिक र संघीय सरकारको वित्तीय स्रोत बलियो बन्न ठूलो सहयोग पुगेको छ भने अर्कोतिर अर्थतन्त्रमा औपचारिक माध्यमबाट अर्बौं रूपैयाँको पुँजी परिचालन भएको पुष्टि हुन्छ।

आर्थिक गतिविधिहरूलाई चलायमान बनाइराख्न बैंक तथा वित्तीय क्षेत्रबाट हुने कर्जा प्रवाहको भूमिका सधैं महत्त्वपूर्ण रहने गरेको छ, र घरजग्गा क्षेत्रमा प्रवाहित भएको कर्जाको तथ्याङ्क पनि अत्यन्त सकारात्मक देखिएको छ। समीक्षा अवधिमा घरजग्गा क्षेत्रमा आवासीय घरजग्गा कर्जा समेत गरेर प्रवाहित भएको बैंक कर्जा छ दशमलव ९३ प्रतिशतले बढेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रयमासमा यस्तो कर्जा पाँच दशमलव ८६ प्रतिशतले बढेको थियो। नेपाल राष्ट्र बैंक र भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभागको तथ्याङ्कलाई विश्लेषण गर्दा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूबाट घरजग्गा, अपार्टमेन्ट र हाउजिङ क्षेत्रमा जाने कर्जाको मागमा क्रमिक रूपमा सुधार आएको देखिन्छ। यसले गर्दा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा थुप्रिएर बसेको अधिक तरलता सही स्थानमा परिचालन हुन ठूलो मद्दत पुगेको छ र यसले समग्र निर्माण, सिमेन्ट, रड तथा व्यापारिक गतिविधिहरूलाई थप ऊर्जा र गतिशीलता प्रदान गरेको छ।

राष्ट्रिय स्तरको यो समग्र तथ्याङ्कले उत्साह जगाए पनि प्रादेशिक स्तरमा भने घरजग्गा कारोबारको अंक, क्षेत्रफल र मूल्यमा केही भिन्नता र क्षेत्रीय विविधता देखिएको छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रयमासमा बागमती प्रदेशमा घरजग्गाको राजीनामा कारोबार संख्या सबैभन्दा धेरै ६९ दशमलव ३८ प्रतिशतले बढेको छ भने यसको ठीक विपरीत मधेश प्रदेशमा तीन दशमलव ४४ प्रतिशतले घटेको छ। बागमती बाहेकका अन्य सबै प्रदेशहरूमा भने यस्तो कारोबार संख्या धेरैथोरै मात्रामा सकारात्मक रूपमै रहेको पाइएको छ। समीक्षा अवधिमा घरजग्गाको कारोबार भएको कूल क्षेत्रफलको प्रवृत्ति हेर्दा पनि बागमती प्रदेशमा सबैभन्दा धेरै ५० दशमलव २४ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ भने मधेश प्रदेशमा सबैभन्दा धेरै छ दशमलव १९ प्रतिशतले घटेको देखिन्छ। यद्यपि, कारोबारको कुल मूल्यको हिसाबले भने सातवटै प्रदेशमा सकारात्मक नतिजा आएको छ। समीक्षा अवधिमा सातवटै प्रदेशमा घरजग्गा कारोबारको कुल मूल्य अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा बढेको छ। यस अवधिमा बागमती प्रदेशमा सबैभन्दा धेरै एक सय पचहत्तर दशमलव ३३ प्रतिशतले कारोबारको कुल मूल्य बढेको छ भने मधेश प्रदेशमा सबैभन्दा कम ३१ दशमलव ९८ प्रतिशतले कुल मूल्य बढेको छ। प्लटको आकारको हिसाबले भने सातवटै प्रदेशमा दुई दशमलव पाँच देखि दश आना क्षेत्रफलका प्लटहरूको कारोबार सबैभन्दा धेरै भएको पाइएको छ। गत वर्ष मधेश प्रदेशमा २० आना भन्दा बढीका ठूला प्लटहरूमा बढी कारोबार भएको भए पनि यसपटक भने सबै प्रदेशमा मध्यम आकारका प्लटहरू नै लगानीकर्ताको पहिलो र प्रमुख रोजाइमा परेका छन्।

देशका प्रमुख महानगरपालिका स्तरमा देखिएको घरजग्गा कारोबारको अंक र वृद्धिदर अझ बढी लोभलाग्दो र आश्चर्यजनक रूपमा उच्च रहेको छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रयमासमा काठमाडौँ महानगरपालिकामा घरजग्गाको कुल कारोबारको संख्या सबैभन्दा धेरै एक सय ५५ दशमलव ७४ प्रतिशतले बढेको छ। काठमाडौँको यो तीव्र वृद्धिसँगै ललितपुर महानगरपालिकामा एक सय छत्तीस दशमलव ९२ प्रतिशत, पोखरा महानगरपालिकामा एक सय आठ दशमलव ७१ प्रतिशत, भरतपुर महानगरपालिकामा ६३ दशमलव शून्य चार प्रतिशत, विराटनगर महानगरपालिकामा ४७ दशमलव ५९ प्रतिशत र वीरगन्ज महानगरपालिकामा २९ दशमलव १९ प्रतिशतले कारोबार संख्या बढेको तथ्याङ्कले देखाएको छ। कारोबार भएको कूल क्षेत्रफल सबै महानगरपालिकामा बढेको छ, जसमा काठमाडौं महानगरपालिकामा सबैभन्दा धेरै दुई सय आठ दशमलव २२ प्रतिशतको वृद्धिदर देखिएको छ भने वीरगन्जमा सबैभन्दा कम १३ दशमलव ३१ प्रतिशत रहेको छ। त्यसैगरी, महानगरपालिकास्तरमा कारोबारको कूल मूल्यको वृद्धिदर हेर्दा काठमाडौँ महानगरपालिकामा सबैभन्दा धेरै दुई सय सत्र दशमलव ४० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ, जसले शहरी क्षेत्रका मुख्य केन्द्रहरूमा जग्गाको माग, आकर्षण र मूल्यले नयाँ उचाइ छोएको प्रस्ट्याउँछ।

उपमहानगरपालिका स्तरको अवस्थालाई गहिरिएर विश्लेषण गर्दा कलैया उपमहानगरपालिका बाहेकका अन्य सबै उपमहानगरपालिकाहरूमा घरजग्गा कारोबारको अंक उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। सुदूरपश्चिमको धनगढी उपमहानगरपालिकामा घरजग्गा कारोबारको संख्या सबैभन्दा धेरै ७३ दशमलव १६ प्रतिशतले बढेको छ भने कलैया उपमहानगरपालिकामा भने यस्तो कारोबार संख्या अघिल्लो वर्षको तुलनामा स्थिर रहेको छ। समीक्षा अवधिमा कारोबार भएको कुल क्षेत्रफल सबै उपमहानगरपालिकाहरूमा सकारात्मक देखिएको छ, जसमा हेटौँडा उपमहानगरपालिकामा सबैभन्दा धेरै एक सय चार दशमलव १६ प्रतिशतले क्षेत्रफल बढेको छ। यसैगरी, घरजग्गा कारोबारको कूल मूल्य ११ वटै उपमहानगरपालिकाहरूमा अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा बढेको तथ्याङ्कले देखाएको छ। उपमहानगरपालिका स्तरमा कूल मूल्यको वृद्धिदरको हिसाबले हेटौँडा उपमहानगरपालिकाले सबैलाई पछि पार्दै बाजी मारेको छ, जहाँ कारोबारको कुल मूल्य एक सय छियासी दशमलव ८० प्रतिशतले बढेको छ। समग्रमा हेर्दा, नेपाल राष्ट्र बैंकको यस नवीनतम प्रतिवेदनले घरजग्गा बजारमा मन्दीका दिनहरू पूर्ण रूपमा सकिएर वित्तीय सुधार र चलायमानताको नयाँ युग सुरु भएको प्रमाणित गरेको छ, जसले आगामी दिनहरूमा समग्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई अझ सबल बनाउने बलियो आधार तयार पारेको छ।