निखिल इनामदार मुम्बई (बीबीसी)

विश्वव्यापी ऊर्जा संकट, बढ्दो ब्याजदर, भन्सार नीतिको अनिश्चितता र मौसमजन्य अवरोधका बाबजुद भारतीय अर्थतन्त्र ७ प्रतिशतभन्दा बढीको दरमा तीव्र गतिले अघि बढिरहेको छ।

तर, विश्वकै तीव्र गतिको प्रमुख अर्थतन्त्र बने पनि सन् २०२६ मा भारतको शेयर बजार भने विश्वकै सबैभन्दा कमजोर प्रदर्शन गर्ने प्रमुख इक्विटी बजारहरूमध्ये एक बनेको छ। पछिल्ला हप्ताहरूमा भारतीय शेयर बजारको गिरावट (करेक्सन) अझ तीव्र भएको छ।

रोयटर्सका अनुसार, भारतका ठूला कम्पनीहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रमुख सूचकांकहरू 'सेन्सेक्स' र 'निफ्टी' लगातार आठ हप्तासम्म ओरालो लागेका छन्— जुन विगत २५ वर्षयताकै सबैभन्दा लामो साप्ताहिक गिरावट हो।

निफ्टीमा लगानी गरेका साना तथा सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरूको सम्पत्ति यस वर्ष करिब १५ प्रतिशतले घटेको छ। यसको तुलनामा, दक्षिण कोरियाको 'कोस्पी' (KOSPI) सूचकांकमा लगानी गर्नेहरूले जनवरीयता ६२ प्रतिशत वा पछिल्ला दुई वर्षमा १७० प्रतिशतसम्म प्रतिफल पाएका छन्।

समग्रमा हेर्दा, विगत एक दशकमा विदेशी लगानीकर्ताहरूले भारतीय बजारमा गरेको खुद लगानी (लगानी र बिक्रीपछिको बचत) लगभग शून्यको नजिक पुगेको छ। 'बर्नस्टिन रिसर्च' को तथ्याङ्क अनुसार, पछिल्ला दुई वर्षमा मात्र विदेशी संस्थागत लगानीकर्ताहरूले भारतीय बजारबाट ४० अर्ब डलर झिकिसकेका छन्।

यद्यपि, म्युचुअल फन्डमार्फत भित्रिएको घरेलु संस्थागत र साना लगानीकर्ताहरूको ठूलो रकमले बजारलाई अझ ठूलो दुर्घटना हुनबाट जोगाएको छ। म्युचुअल फन्डमार्फत व्यवस्थापन हुने सम्पत्ति सन् २०१६ मा करिब १२५ अर्ब डलर रहेकोमा अहिले बढेर झण्डै ९०० अर्ब डलर पुगेको छ। शेयर र म्युचुअल फन्डमा लगानी गर्ने भारतीयहरूको संख्या पनि तीन गुणाले बढेर १५ करोड पुगेको छ।

यसले गर्दा बजारको पछिल्लो गिरावट झन् चिन्ताजनक बनेको छ— किनकि कमजोर रोजगारी, उच्च मुद्रास्फीति र घट्दो उपभोगको मार खेपिरहेका सर्वसाधारणको बचतमा अब शेयर बजारको गिरावटले अर्को धक्का दिएको छ।

त्यसो भए, भारतीय शेयर बजार किन खस्कियो त? अर्थतन्त्र बढ्दा पनि शेयर बजार ओरालो लाग्नुका मुख्य पाँच कारणहरू यस प्रकार छन्:

१. मध्यपूर्व तनावका कारण निरन्तर ऊर्जा संकट

हर्मुज जलडमरूमध्य (Strait of Hormuz) को ढुवानी मार्गमा अवरोध आठौं महिनामा प्रवेश गर्दा कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल ९० देखि १०० डलरको बीचमा पुगेको छ। यो विश्लेषकहरूको अनुमानभन्दा धेरै लामो समयसम्म टिकेको छ र अवस्था कहिले सामान्य हुन्छ भन्ने अझै निश्चित छैन।

फ्र्याङ्कलिन टेम्पलटन एसेट म्यानेजमेन्ट इन्डियाका कोष प्रबन्धक हरि श्यामसुन्दर भन्छन्, "यो एउटै कारणले बजारमा ठूलो नकारात्मक असर पारेको छ। बजारले प्रति ब्यारेल ७० देखि ९० डलरसम्मको मूल्य थेग्न सक्छ, तर १०० डलर नाघेपछि यसले मुद्रास्फीति बढाउनुका साथै कम्पनीहरूको आम्दानी र नाफाको मार्जिनमा दबाब सिर्जना गर्छ।"

भारतले आफ्नो आवश्यकताको ९० प्रतिशतभन्दा बढी कच्चा तेल आयात गर्छ। भारत भित्रिने कच्चा तेलको आधा हिस्सा तथा एलपीजी र एलएनजीको ठूलो परिमाण हर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै आउँछ। यता, भारतले रूसी तेल आयात गरेर ऊर्जा स्रोत विविधीकरण गर्न खोजे पनि मस्कोसँग व्यापार गर्ने मुलुकहरूमा १०० प्रतिशतसम्म भन्सार कर लगाउने अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको चेतावनीले परिस्थितिलाई थप जटिल बनाएको छ।

२. विश्वव्यापी ब्याजदरमा वृद्धि

कच्चा तेलको मूल्य बढेसँगै मुद्रास्फीति बढेको छ र यसको प्रत्यक्ष असर विश्वव्यापी ब्याजदरमा परेको छ। अमेरिकी सरकारी ऋणपत्र (ट्रेजरी बन्ड) को प्रतिफल ५ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको छ, जुन करिब २५ वर्षयताकै उच्च विन्दु हो।

अमेरिकी बन्डलाई तुलनात्मक रूपमा जोखिममुक्त लगानी मानिन्छ। परिणामस्वरूप, लगानीकर्ताहरू भारतजस्ता उदीयमान र जोखिमयुक्त शेयर बजारबाट पैसा झिकेर सुरक्षित मानिने अमेरिकी ऋणपत्रतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।

३. कमजोर बन्दै गएको भारतीय रुपैयाँ

विदेशी लगानीकर्ताहरूका लागि कमजोर रुपैयाँले प्रतिफलको समस्यालाई थप जटिल बनाएको छ। अमेरिकी डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँ अवमूल्यन हुँदा विदेशी लगानीकर्ताको वास्तविक नाफा घटेको छ।

निफ्टीले विगत एक दशकमा वार्षिक रूपमा (डलरको आधारमा) केवल ६ प्रतिशत मात्र प्रतिफल दिएको छ, जुन अन्य प्रतिस्पर्धी बजारहरूको तुलनामा निकै कमजोर हो।

४. महँगो मूल्याङ्कन (Valuation)

पछिल्ला दुई वर्षमा आएको गिरावटले भारतीय शेयरहरूको मूल्य केही सस्तो बनाएको भए पनि वास्तविक आम्दानीको तुलनामा यो अझै महँगो नै छ।

श्यामसुन्दरका अनुसार, विगत १० वर्षको औसतको तुलनामा भारतीय शेयरहरू अहिले केही सस्ता देखिए पनि अन्य उदीयमान बजारहरूको तुलनामा अझै प्रिमियम (महँगो) मूल्याङ्कनमै छन्। विशेषगरी दक्षिण कोरिया र ताइवानका कम्पनीहरूले कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) क्रान्तिबाट ठूलो नाफा कमाइरहेका बेला भारतीय कम्पनीहरूको आम्दानीको अनुपातमा शेयर मूल्य अझै बढी देखिन्छ।

५. एआई (AI) क्रान्तिको अभाव

भारतको आर्थिक वृद्धिमा नयाँ प्रविधि, विशेषगरी आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को अभाव स्पष्ट देखिन्छ।

बर्नस्टिन रिसर्चले हालै एक टिप्पणीमा भनेको छ, "भारतका धेरैजसो ठूला कम्पनीहरू पुरानो आर्थिक युगका प्रतिनिधि हुन्। तीमध्ये धेरैले भविष्यका प्रविधिमा लगानी गर्नुको साटो विगतकै व्यापारलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् र सरकारी नीतिहरूले उनीहरूलाई विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाबाट जोगाइरहने अपेक्षा गर्छन्।"

भारतीय कम्पनीहरूले डेटा सेन्टर र चिप निर्माणमा लगानी गर्न थालेका भए पनि ओपनएआई, एन्थ्रोपिक वा चीनको डीपसिकजस्ता विश्वस्तरीय 'एआई जायन्ट' जन्माउन सकेका छैनन्। एआई मूल्य शृङ्खलामा सबैभन्दा धेरै नाफा यिनै कम्पनीहरूले कमाइरहेका छन्। यस्ता उदीयमान क्षेत्रमा विश्वव्यापी रूपमा प्रतिस्पर्धी नबनेसम्म विदेशी लगानीकर्ताको ठूलो आकर्षण भारततर्फ फर्कने सम्भावना कम छ।

अबको बाटो के?

भारतीय शेयर बजारको भविष्य अब केही महत्त्वपूर्ण कारकहरूमा निर्भर हुनेछ।

ब्रोकरेज संस्था 'केयरएज' का अनुसार, यदि भू-राजनीतिक तनाव कम भयो र शेयरको मूल्याङ्कन थप आकर्षक बन्यो भने विदेशी संस्थागत लगानी (FPI) पुनः फर्किन सक्छ। यद्यपि, विश्वव्यापी व्यापार तनाव र उच्च ऊर्जा मूल्य अझै पनि कर्पोरेट क्षेत्रका लागि ठूलो चुनौती हुन्।

अहिले विदेशी लगानीकर्ताहरू बाहिरिइरहेका भए पनि भारतीय साना लगानीकर्ताहरूले भने म्युचुअल फन्ड (एसआईपी) मार्फत आफ्नो लगानी जारी राखेका छन्। बजारमा अझै गहिरो मन्दी आएको खण्डमा सर्वसाधारणको यो धैर्यता कति लामो समय टिक्छ भन्ने कुरा नै अबको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।