नयाँ दिल्ली

भारतमा सूचना प्रविधि, कानुन, वाणिज्य, अनुवाद, डिजाइन र पुस्तकालय विज्ञान जस्ता क्षेत्रहरूमा ठूलो फेरबदल सुरु भइसकेको छ। 

आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) का उपकरणहरूले लाखौँ विद्यार्थीले हरेक वर्ष डिग्री हासिल गर्ने क्षेत्रको रोजगारीलाई कि त विस्थापित गरिदिएका छन् वा निकै साँघुरो बनाइदिएका छन्।

मानव संसाधन (एचआर) सम्बद्ध कम्पनी 'टिमलिज' का अनुसार ४० प्रतिशत कम्पनीहरूले 'हाइब्रिड सीप' अर्थात् शैक्षिक डिग्रीका साथै एआई उपकरणहरूको ज्ञानलाई अनिवार्य मान्न थालेका छन्। त्यस्तै, 'न्यासकम' (NASSCOM) को सन् २०२४ को प्रतिवेदनले भारतका ८२ प्रतिशत बीसीए (BCA) र एमसीए (MCA) स्नातकहरूमा एआई उपकरणसम्बन्धी औपचारिक प्रशिक्षणको अभाव रहेको देखाएको छ।

विश्व आर्थिक मञ्च (WEF) को प्रतिवेदन अनुसार, एआई उपकरणको प्रयोग गरी आफ्नो उत्पादकत्व ४० प्रतिशतसम्म बढाउन सक्नेहरूको मात्रै रोजगारी सुरक्षित रहनेछ।

'आईबीएम इन्स्टिच्युट फर बिजनेस भ्यालु' को प्रतिवेदनले एआईले मानिसलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित नगर्ने, बरु एआई प्रयोग गर्ने मानिसले एआई प्रयोग नगर्नेलाई विस्थापित गर्ने उल्लेख गरेको छ। 'फ्युचर अफ जब्स रिपोर्ट २०२५' का अनुसार, सन् २०३० सम्ममा २२ प्रतिशत रोजगारी प्रभावित हुन सक्छ।

यसैबीच, चीनका विश्वविद्यालयहरूले सन् २०२१ देखि २०२५ सम्ममा १२ हजार २०० भन्दा बढी स्नातक कार्यक्रमहरू (अण्डरग्य्राजुएट कोर्स) खारेज वा निलम्बन गरेका छन् भने करिब १० हजार २०० नयाँ कार्यक्रमहरू सुरु गरेका छन्।

विज्ञहरूको चेतावनी: शिक्षण विधि परिवर्तन नगरिए डिग्रीको मूल्य रहने छैन

भारतीय सञ्चारमाध्यम 'दैनिक भास्कर' ले प्रविधि कम्पनी 'पिपलस्ट्रङ' र 'ट्याग' का सह-संस्थापक एवं मानव संसाधन विज्ञ पंकज बंसलसँग एआईको प्रभावबारे १० प्रश्न सोधेको छ, जसको सम्पादित अंश यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ:

१. परम्परागत शैक्षिक डिग्री भएकाहरूको भविष्य के होला?
परम्परागत डिग्रीहरू पूर्ण रूपमा निरर्थक नहोलान्, तर तिनको पुरानो स्वरूप बिस्तारै हराउँदै जानेछ। यदि अध्ययन-अध्यापनको शैली र पाठ्यक्रम परिमार्जन गरिएन भने ती डिग्रीहरूले आफ्नो महत्त्व गुमाउनेछन्। बजारमा केवल सैद्धान्तिक ज्ञान वा घोक्ने प्रवृत्ति भएका औसत विद्यार्थीको माग घट्दै गइरहेको छ। त्यसैले, समयसापेक्ष स्तरोन्नति (अपग्रेड) अपरिहार्य छ।

२. हाल कलेज पढ्दै गरेका विद्यार्थीहरूले के गर्नुपर्छ?
हाल दोस्रो वा तेस्रो वर्षमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरूले तत्कालै व्यावहारिक परियोजनाहरू (लाइभ प्रोजेक्ट) मा काम गर्न सुरु गर्नुपर्छ। एआई उपकरणहरूको व्यावसायिक अनुमति (प्रोफेसनल लाइसेन्स) लिएर छ महिनासम्म दिनरात खटिनुपर्छ र सफ्टवेयर वा वेबसाइटहरू निर्माण गर्न सिक्नुपर्छ।

३. डिग्री पूरा गरिसकेकाहरूले के गर्ने?
सबैभन्दा उत्तम विकल्प भनेको इन्टर्नसिप र व्यावहारिक परियोजनाहरू नै हुन्। यदि ठूला कम्पनीहरूमा अवसर नपाइएमा स्थानीय स्तरका साना स्टार्टअप, गैरसरकारी संस्था (एनजीओ), कारखाना वा पसलहरूमा काम सुरु गर्न सकिन्छ। त्यहाँका समस्या पहिचान गरी एआईको सहयोगमा समाधान खोज्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

४. अबको समयमा स्नातक (ब्याचलर्स) डिग्रीको मूल्य कति रहला?
हाल भारतको सन्दर्भमा जागिरका लागि प्रारम्भिक छनोट (सर्टलिस्ट) मा पर्न स्नातकको प्रमाणपत्र आवश्यक छ र यो अवस्था आगामी ३ देखि ५ वर्षसम्म रहन सक्छ। तर त्यसपछि, नयाँ शिक्षा नीति (NEP) अन्तर्गतको "५.५ क्रेडिट स्कोर" प्रणालीले यसलाई विस्थापित गर्नेछ, जहाँ व्यावहारिक काम र व्यावसायिक पाठ्यक्रमहरूबाट अंक प्राप्त गरिन्छ। भविष्यमा मानिसहरूले तपाईंको डिग्री भन्दा पनि तपाईं "५.५ स्केलर" हो कि होइन भनेर सोध्नेछन्। प्राविधिक क्षेत्रमा पहिलो जागिर पाएपछि कसैले पनि तपाईंको शैक्षिक डिग्री सोध्ने छैन।

५. यस्तो अवस्थामा जागिर पाउने सबैभन्दा उत्तम उपाय के हो?
सबैभन्दा राम्रो उपाय भनेको "१० गुणा बढी सक्षम इन्जिनियर" (10x Engineer) वा "१० गुणा बढी उत्पादक व्यावसायिक व्यक्ति" (10x Professional) बन्नु हो, जसले एक्लै १० जना औसत मानिसको काम गर्न सक्छ। यदि तपाईंले एआईको सहायताले कम्पनीको समय र लागत बचत गर्न सक्नुभयो भने, पहिले वार्षिक ५ लाख भारु सुरुवाती प्याकेज दिने कम्पनीहरूले अहिले २५ लाख भारुसम्म दिन तयार छन्। कम्पनीहरूलाई "औसत" होइन, "असाधारण र उत्पादक" जनशक्ति चाहिएको छ।

६. के एआईसम्बन्धी छोटो अवधिका कोर्सहरूले जागिरको सुनिश्चितता गर्छन्?
बिल्कुल गर्दैनन्। कुनै सानो संस्थाबाट एआईको प्रमाणपत्र (सर्टिफिकेट) लिँदैमा जागिरको ग्यारेन्टी हुँदैन। एआई प्रमाणपत्रले तपाईंको बायोडाटा सर्टलिस्ट गर्न मात्र मद्दत गर्छ। जागिर पाउनका लागि आधारभूत योग्यता, एआईको व्यावहारिक ज्ञान र मूल्यांकन परीक्षाहरू उत्तीर्ण गर्नु अनिवार्य हुन्छ।

७. यसले प्रवेश-स्तरका जागिरहरू (इन्ट्री-लेभल जब्स) अर्थात् भर्खरै पढाइ सकेका 'फ्रेसर' हरूमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ?
सुरुवाती चरणमा पक्कै पनि केही दबाब देखिन्छ। पहिले १० जनाले गर्ने आधारभूत कामहरू अहिले एआईको सहयोगमा दुई जनाले नै फत्ते गरिरहेका छन्। इन्फोसिस, विप्रो र टीसीएस जस्ता ठूला आईटी कम्पनीहरूले पनि सुरुमा फ्रेसरहरूको भर्ना रोकेका वा सारेका थिए। तर यो अल्पकालीन अवस्था मात्र हो, दीर्घकालीन रूपमा बजारमा रोजगारीका अवसरहरू थपिनेछन्।

८. आईटी कम्पनीहरूले भर्ती रोकिरहँदा नयाँ युवाहरूले कहाँ रोजगारी पाउने त?
हाल भारतमा 'ग्लोबल क्यापेबिलिटी सेन्टर्स' (GCCs) को तीव्रताका साथ विकास भइरहेको छ। देशमा ४ हजारभन्दा बढी यस्ता केन्द्रहरू छन् र हरेक हप्ता दुईवटा नयाँ थपिइरहेका छन्। यी केन्द्रहरूले एआईको ज्ञान भएका युवाहरूलाई आकर्षक प्याकेज र उच्च तलबमा भर्ती गरिरहेका छन्। साथै, परम्परागत कम्पनीहरूमा पनि भर्ती प्रक्रिया बिस्तारै सुचारु हुँदैछ।

९. के एआईले मानिसलाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्नेछ? के यो मानिसभन्दा सस्तो छ?
विश्वभरका ठूला संस्थाहरूले एआईको सञ्चालन खर्च (टोकन र जीपीयूपी प्रशोधन खर्च) मानिसको भन्दा सस्तो नरहेको महसुस गर्न थालेका छन्। धेरै स्टार्टअपहरूको एआई बिल यति महँगो आउँछ कि उनीहरूले एआई उपकरणको साटो दुई जना मानिसलाई रोजगारी दिनु नै फाइदाजनक ठानेका छन्। यसबाहेक, मानवीय निर्णय र संवेदनशीलता चाहिने काममा एआईले कहिल्यै पनि मानिसलाई विस्थापित गर्न सक्दैन।

१०. कुन-कुन मानवीय सीप र क्षेत्रहरूमा मानिसकै वर्चस्व कायम रहनेछ?
एआईको यस युगमा चारवटा मानवीय गुणहरू सबैभन्दा मूल्यवान् बनेका छन्– एकीकृत गर्ने क्षमता (Synthesis), निर्णय लिने क्षमता, उच्च संवेगात्मक क्षमता (EQ), र प्रभावकारी सञ्चार सीप। क्षेत्रगत रूपमा भन्नुपर्दा हस्पिटालिटी (आतिथ्य), डाटा साइन्स, सेल्स (बिक्री) तथा एआईको सहयोग लिने डाक्टर वा पत्रकार जस्ता विशेषज्ञ भूमिकाहरू सुरक्षित र मजबुत रहनेछन्।

चीनद्वारा १२ हजार बढी शैक्षिक कार्यक्रम खारेज, एआई कोर्सहरू सुरु

चीनका विश्वविद्यालयहरूले पछिल्लो चार वर्षमा १२ हजार २०० भन्दा बढी स्नातक तहका कार्यक्रमहरू हटाएका वा स्थगन गरेका छन् भने करिब १० हजार २०० नयाँ कार्यक्रमहरू सुरु गरेका छन्।

चीन सरकारले विश्वविद्यालयहरूलाई एआई, सेमिकन्डक्टर, रोबोटिक्स र अन्य रणनीतिक उद्योगहरूका लागि दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न दबाब दिएसँगै कला, मानविकी, वैदेशिक भाषा र व्यवस्थापन विधाका धेरै शैक्षिक कार्यक्रमहरू कटौतीमा परेका हुन्।

भारतको कर्नाटकमा १ हजार ३०० भन्दा बढी पाठ्यक्रममा सिट कटौती

भारतको कर्नाटक राज्य सरकारले शैक्षिक वर्ष २०२६-२७ का लागि सरकारी कलेजहरूमा अध्यापन हुने ४५८ वटा बीए, बीएससी र बीकमका विषयगत संयोजनहरू (कम विद्यार्थी भर्ना भएका कारण) बन्द गरिदिएको छ भने १ हजार ३०० भन्दा बढी पाठ्यक्रमहरूमा सिट संख्या कटौती गरेको छ।