समूह 'H' मा स्पेन (०-०), उरुग्वे (२-२) र साउदी अरब (०-०) जस्ता फुटबलका हस्तीहरूलाई बराबरीमा रोक्दै अपराजित बनेको केप भर्डेको अबको भिडन्त विश्व विजेता अर्जेन्टिनासँग हुँदैछ ।
केप भर्डे र नेपाल भौगोलिक रूपमा निकै फरक छन्—एउटा आन्द्र महासागरको साना टापुहरू मिलेर बनेको देश हो भने अर्को भूपरिवेष्ठित र हिमाली देश। तर, आर्थिक र सामाजिक चुनौतीका हिसाबले यी दुई देशमा धेरै समानताहरू छन्।
केप भर्डे पनि नेपाल जस्तै थोरै प्राकृतिक स्रोत भएको, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर र जलवायु परिवर्तनको उच्च जोखिममा रहेको देश हो । तर पनि उसले सुशासन र सही नीतिका कारण सन् २००७ मै अतिकम विकसित देश (LDC) बाट मध्यम आय भएको देश (MIC) मा स्तरोन्नति गरिसकेको छ। प्राकृतिक स्रोत (तेल, ग्यास वा बहुमूल्य खनिज)को नाममा केप भर्डेसँग केही पनि छैन । खडेरी र सुख्खा हावापानीका कारण यहाँ जम्मा १० प्रतिशत जमिनमा मात्र खेती गर्न सकिन्छ।
अफ्रिकी मुलुकहरूमध्ये केप भर्डेको साक्षरता दर निकै उच्च (८५% भन्दा बढी) छ। प्राथमिक शिक्षा पूर्ण रूपमा निःशुल्क र अनिवार्य छ। स्वास्थ्य सेवाको राम्रो विकासका कारण यहाँको औसत आयु करिब ७३ वर्ष छ, जुन अफ्रिकी औसतभन्दा धेरै माथि हो। केप भर्डेको समाज पोर्चुगिज र अफ्रिकी संस्कृतिको अनुपम मिश्रण हो। यहाँका बहुसंख्यक मानिसहरू मिश्रित वंशका छन्, जसलाई स्थानीय भाषामा क्रेओल (Creole) वा मोरेनाइदे भनिन्छ।
केप भर्डेको संसदले सन् २०२६ का लागि ९५.७ अर्ब एस्कुडो (करिब ८७० मिलियन युरो) को बजेट पारित गरेको छ। नेपाली रुपैयाँमा रूपान्तरण गर्दा यो करिब १ खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँ जति हुन आउँछ।
यो बजेटले मुख्य रूपमा आर्थिक वृद्धिलाई तीव्र बनाउने, सामाजिक प्राथमिकता (स्वास्थ्य र शिक्षा)लाई सम्बोधन गर्ने र युवा स्वरोजगारका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
सन् २०२६ को बजेटमार्फत देशले ठूला बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूमाथि १५% ग्लोबल मिनिमम ट्याक्स (GMT) लागू गरेको छ भने साना स्टार्टअपहरूलाई कर छुटको व्यवस्था गरेको छ।
नेपालले केप भर्डेको विकास प्रक्रियाबाट सिक्न सक्ने ५ वटा मुख्य पाठहरू निम्न छन्:
रेमिट्यान्सलाई राष्ट्रिय पुँजी र लगानीमा बदल्ने
नेपाल जस्तै केप भर्डेको ठूलो जनसंख्या देशबाहिर बस्छ। यो देशको सबैभन्दा रोचक पाटो के छ भने, देशमा बस्ने नागरिक (५ लाख २५ हजार) भन्दा देश बाहिर (विशेष गरी अमेरिका, पोर्चुगल र युरोपमा) बस्ने केप भर्डेलीहरूको संख्या (करिब ७ लाख) बढी छ। फुटबल टोलीका धेरैजसो खेलाडीहरू पनि युरोपमा जन्मिएका वा हुर्किएका प्रवासी नेपाली जस्तै प्रवासी केप भर्डेली हुन्। केप भर्डेले आफ्नो डायस्पोरा (विदेशी भूमिमा रहेका नागरिक) लाई केवल पैसा पठाउने माध्यम मात्र बनाएन त्यसलाई विकाससँग नै जोड्यो ।
सरकारले विदेशमा रहेका नागरिकहरूका लागि विशेष विकास ऋणपत्र जारी गरेर देशभित्रका ठूला पूर्वाधार, विमानस्थल, बन्दरगाहमा लगानी जुटायो । त्यसको लागि डायस्पोरा बन्ड (Diaspora Bonds) नै संचालन गरिरहेको छ । गैरआवासीय नागरिकहरूलाई देशभित्र उद्योग खोल्न र प्रविधि भित्र्याउन करमा ठूलो छुट दियो।
नेपालले के सिक्ने ?
नेपालले पनि केपभर्डेले जस्तै रेमिट्यान्सलाई उपभोगमा मात्रै सिमित हुन नदिई उत्पादनमूलक क्षेत्र र जलविद्युत जस्ता ठूला आयोजनामा सिधै जोड्ने नीति बनाउनुपर्छ ।
सेवा क्षेत्र (पर्यटन र डिजिटल हब) मा केन्द्रित लगानी
केप भर्डेसँग कृषि र खानीका लागि पर्याप्त जमिन र स्रोत थिएन। त्यसैले उसले आफ्नो रणनीतिक अवस्थितिको फाइदा उठाउँदै सेवा क्षेत्रमा लगानी गर्यो । उसले सस्तो र आम पर्यटनभन्दा पनि युरोपेली पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्ने गरी इको टुरिजम र उच्चस्तरको रिसोर्ट संस्कृति विकास गर्यो ।
हालका वर्षहरूमा उसले आफूलाई पश्चिम अफ्रिकाको डिजिटल हबु बनाउन फाइबर अप्टिक्स र सूचना प्रविधिमा ठूलो लगानी गरिरहेको छ।
नेपालले के सिक्ने ?
नेपालले पनि जलविद्युत, उच्च मूल्यका जडीबुटी, पर्यटन र आईटी सेवालाई केन्द्रमा राखेर अर्थतन्त्रको जग बलियो बनाउन सक्छ । त्यसो त सरकाले दशर्काैं देखि यिनै कुरामा जोड दिइरहेको छ । तर, त्यसको लागि आवश्यक पर्ने नीतिहरु, पूर्वाधारहरुको विकास गर्न नसक्दा र सधैभरि राजनीतिक दाउपेचको सिकार बनाउँदा त्यसबाट अपेक्षित प्रतिफल प्राप्त गर्न सकेको छैन ।
बलियो लोकतन्त्र, राजनीतिक स्थिरता र सुशासन
अफ्रिका महादेशमा केप भर्डेलाई ‘लोकतन्त्रको प्रकाशक’ (Beacon of Democracy) मानिन्छ। त्यहाँ भ्रष्टाचार निकै कम छ र चुनावपछि सत्ता हस्तान्तरण सधैँ शान्तिपूर्ण हुन्छ।
नीतिको निरन्तरताः सरकार परिवर्तन भए पनि देशको आर्थिक र विकास नीतिहरू बदलिँदैनन्। कर्मचारीतन्त्र व्यावसायिक र राजनीतिक हस्तक्षेपमुक्त छ। अफ्रिकी महादेशका धेरै देशहरू राजनीतिक अस्थिरता, गृहयुद्ध र सैनिक विद्रोहबाट गुज्रिरहेका बेला केप भर्डे भने एक बलियो अपवाद हो।
सन् १९७५ सम्म केप भर्डे पोर्चुगलको उपनिवेश थियो। सन् १९९१ मा यहाँ पहिलो पटक बहुदलीय लोकतान्त्रिक निर्वाचन भयो। यहाँ सत्ता हस्तान्तरण सधैँ शान्तिपूर्ण र लोकतान्त्रिक तरिकाले हुन्छ।
फ्रीडम हाउस र इब्राहिम इन्डेक्स अफ अफ्रिकन गभर्नेन्सक अनुसार केप भर्डे अफ्रिका महादेशमै नागरिक स्वतन्त्रता, प्रेस स्वतन्त्रता र सुशासनका हिसाबले शीर्ष स्थानमा आउँछ। यहाँ राजनीतिक हिंसा र सैन्य हस्तक्षेप शून्य प्रायः छ।
केप भर्डे अफ्रिकाकै सबैभन्दा पारदर्शी र व्यवस्थित निर्वाचन प्रणाली भएको देश मानिन्छ। यहाँ अर्ध राष्ट्रपतीय लोकतान्त्रिक व्यवस्था छ, जहाँ राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्री दुवैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यहाँ सत्ता हस्तान्तरण सधैँ शान्तिपूर्ण र लोकतान्त्रिक तरिकाले हुन्छ।
केप भर्डेको एकसदनात्मक संसद्मा जम्मा ७२ जना सांसद हुन्छन्। संसद्का ७२ सिटमध्ये ६६ सिट देशभित्रका विभिन्न निर्वाचन क्षेत्रबाट समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीका आधारमा चुनिएर आउँछन्। बाँकी ६ सिट भने विदेशमा बस्ने प्रवासी केप भर्डेलीहरूका लागि आरक्षित हुन्छ, जसमा २ सिट अफ्रिका, २ सिट अमेरिका र २ सिट युरोपमा बस्ने नागरिकका लागि तोकिएको हुन्छ।
अवधिः संसद्को कार्यकाल ५ वर्षको हुन्छ। यहाँ मुख्य रूपमा दुईवटा राजनीतिक दलहरू MPD र PAICV) बीच स्वस्थ लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा हुने गर्छ। MPD लोकतान्त्रिका र PAICV बामपन्थी दल हो ।
पछिल्लो पटक २०२६ मे १७ मा संसदीय चुनाव भइसकेको छ। मुख्य विपक्षी पार्टी African Party for the Independence of Cape Verde (PAICV) ले ७२ मध्ये ३७ सिट जितेर बहुमत बनाएको छ। त्यसपछि Francisco Carvalho प्रधानमन्त्री बने।
संसदको चुनाव २०२६ नोभेम्बर १५ मा हुँदैछ ।
अहिलेसम्म राष्ट्रपति चुनावका अन्तिम उम्मेदवार औपचारिक रूपमा सबै सार्वजनिक भएका छैनन् ।
PAICV काे तर्फबाट वर्तमान राष्ट्रपति José Maria Neves र MpD का मुख्य नेता Ulisses Correia e Silva राष्ट्रपति चुनावमा मुख्य प्रतिस्पर्धी मानिएको छ ।
यो चुनावले केप भर्डेको आगामी ५ वर्षको शक्ति सन्तुलन निर्धारण गर्नेछ । अहिले अफ्रिकाका सबैभन्दा स्थिर लोकतन्त्रहरूमध्ये एक भएकाले विश्वको ध्यान पनि त्यहाँ केन्द्रित छ। त्यहाँ चुनावमा जुनसुकै पार्टीले जिते पनि हारे पनि राष्ट्रिय मुद्दामा सबै पार्टी एक हुन्छन् । उनीहरुबीच विकासको मोडलमा मात्र बहस र विवाद हुन्छ ।
नेपालले के सिक्ने ?
नेपालमा लगानी भित्रिन नसक्नुको मुख्य कारण राजनीतिक अस्थिरता र नीतिगत अनिश्चितता हो । केप भर्डेमा झैं सरकार बदलिए पनि राष्ट्रिय गौरवका आयोजना र आर्थिक नीति नबदलिने नीति लागू गर्न सकिन्छ । विकासको मुद्दामा राजनीतिक आग्रहबाट माथि उठेर वहस र निर्णयहरु हुन जरुरी छ
जलवायु अनुकूलन र नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग
टापु राष्ट्र भएकाले केप भर्डे खडेरी र समुद्री सतह बढ्ने जोखिममा छ। तर उसले यसलाई अवसरमा बदल्यो । उसले आफ्नो कुल ऊर्जाको ठूलो हिस्सा हावा र घामबाट निकाल्ने लक्ष्य राखेको छ र यसमा तीव्र काम गरिरहेको छ।
पिउने पानीको अभाव टार्न उसले समुद्रको खैरो पानीलाई प्रशोधन गर्ने प्रविधि र पानीको थोपा सिँचाइमा कडा नीति लिएको छ।
नेपालले के सिक्ने ?
नेपालले पनि हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनको असर भोगिरहेको छ। हामीले जलविद्युतसँगै सौर्य ऊर्जाको मिश्रण र जलवायु अनुकूलित कृषिको मोडेल सिक्न आवश्यक छ।
साना र मझौला उद्योग (SMEs) को प्रवर्द्धन
ठूला उद्योग स्थापना गर्न कठिन भूगोल भएकाले केप भर्डेले स्थानीय स्रोतमा आधारित साना र मझौला उद्योगहरूलाई वित्तीय पहुँच र बजार सुनिश्चित गरिदियो।
नेपालले के सिक्ने ?
नेपालको भूगोल र बजार पनि साना तथा मझौला उद्यम (जस्तै: हस्तकला, स्थानीय कृषि प्रशोधन, घरेलु उद्योग)का लागि बढी उपयुक्त छ। यस्ता उद्योगलाई राज्यले विना झन्झट ऋण र प्रविधि उपलब्ध गराउनुपर्छ।
केप भर्डेले विश्वलाई के देखाएको छ भने, यदि देशमा सुशासन, राजनीतिक इच्छाशक्ति र भौगोलिक अवस्था अनुसारको स्पष्ट आर्थिक दृष्टिकोण छ भने, प्राकृतिक स्रोत र साधनको कमीले मात्र विकास रोकिँदैन। नेपालले पनि आफ्नो जलस्रोत, पर्यटन र युवा जनशक्तिलाई सुशासनको जगमा राखेर उपयोग गर्ने हो भने आर्थिक समृद्धि टाढा छैन।
