४ सय ५६ मेगावाट क्षमताको देशकै सबैभन्दा ठूलो यस जलविद्युत केन्द्रको जलाशयमा बाढीका कारण ठूलो मात्रामा गेग्रान (ढुंगा, बालुवा र हिलो) भरिएपछि त्यसलाई सफा गर्न उत्पादन बन्द गरिएको हो। अविरल वर्षा र बाढीका कारण माथिल्लो तटीय क्षेत्रबाट बगेर आएको गेग्रानले जलाशय भरिएपछि विद्युत उत्पादनमा प्राविधिक समस्या उत्पन्न हुन नदिन आयोजनाले यो आकस्मिक कदम चालेको हो।
जलाशयमा थुप्रिएको बालुवा र ढुंगाले पानी छान्ने जाली (ट्रास र्याक) टालिने र टर्बाइनमा क्षति पुग्ने जोखिम बढेपछि आइतबार बिहानैदेखि जलाशय खाली गर्ने र गेग्रान पखाल्ने 'फ्लसिङ' को काम तीव्र रूपमा अगाडि बढाइएको छ।
आयोजनाका निमित्त प्रबन्धक पूर्णगोपाल रञ्जितका अनुसार आइतबार बिहानैदेखि जलाशयका दुई वटा ठूला ढोका (गेट) खोलेर थुप्रिएको गेग्रान बाहिर निकाल्ने काम भइरहेको छ। यो प्रक्रियाका क्रममा जलाशयको पानी पूर्ण रूपमा खाली गरिन्छ र तीव्र वेगको पानीले पिँधमा बसेको बालुवा र लेदोलाई बगाएर लैजान्छ। जलाशय सफा गर्ने यो प्रक्रियालाई प्राविधिक भाषामा 'रिजर्भ्वायर फ्लसिङ' भनिन्छ। आयोजनाले आइतबार दिनभर लगाएर जलाशयलाई सफा गरिसक्ने र साँझ ६ बजेपछि मात्र पुनः विद्युत उत्पादन सुरु गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
सामान्यतया वर्षमा दुई पटक नियमित रूपमा जलाशय सफा गर्ने तालिका भए पनि यस वर्ष मनसुनको सुरुवातमै आएको भीषण बाढीले छिट्टै गेग्रान भरेका कारण तालिकाभन्दा अगाडि नै यो कार्य गर्नुपरेको प्रबन्धक रञ्जितले जानकारी दिए।
जलाशयका ढोकाहरू खोलेर पानी बाहिर पठाउँदा तामाकोशी नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा पानीको बहावमा एक्कासि उतारचढाव आउने सम्भावना रहन्छ। बाँधस्थलबाट ठूलो परिमाणमा पानी छाडिने भएकाले नदीमा बाढीको जस्तै स्थिति आउन सक्ने र यसले तटीय क्षेत्रमा जोखिम निम्त्याउन सक्ने भन्दै आयोजनाले सार्वजनिक सूचना जारी गरी उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ।
निमित्त प्रबन्धक रञ्जितका अनुसार आइतबार दिनभर तामाकोशी नदीको किनार आसपास नजान, नदीमा माछा मार्न नपस्न, नुहाउन वा लुगा धुन नजान र वस्तुभाउ नलैजान सर्वसाधारणमा विशेष अनुरोध गरिएको छ। दोलखादेखि सिन्धुली र रामेछापसम्मका नदी तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सुरक्षित रहन र नदीको बहावलाई नियालिरहन आयोजनाले सतर्क गराएको छ।
माथिल्लो तामाकोशी जलविद्युत आयोजना नेपालको आन्तरिक लगानीमा निर्मित सबैभन्दा ठूलो आयोजना हो, जसले मुलुकको ऊर्जा प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। तर, हिमाली क्षेत्रमा हुने भारी वर्षा र कमजोर भूबनौटका कारण बर्खायाममा यो आयोजनाले पटक-पटक गेग्रानको समस्या झेल्दै आएको छ। ४ सय ५६ मेगावाटको यस केन्द्रले यसअघि पनि बाढीका कारण जलाशयमा गेग्रानको थुप्रो लागेपछि आकस्मिक रूपमा उत्पादन बन्द गरेर 'फ्लसिङ' गरेको इतिहास छ। विशेषगरी तामाकोशी नदीमा मिसिने सहायक खोलाहरूले बगाएर ल्याउने गेग्रान नै आयोजनाका लागि मुख्य चुनौती बन्दै आएको छ। यदि समयमै जलाशय सफा गरिएन भने थुप्रिएको बालुवा टर्बाइनसम्म पुगेर मेसिनरी सामानमा ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ, जसले गर्दा आयोजना लामो समयसम्म बन्द हुनुपर्ने जोखिम रहन्छ।
आइतबारको यो १० घण्टाको उत्पादन बन्दले राष्ट्रिय प्रसारण लाइनमा उपलब्ध हुने विद्युतको मात्रामा केही कमी आए पनि वैकल्पिक व्यवस्थापनमार्फत विद्युत् आपूर्तिलाई सन्तुलनमा राखिएको नेपाल विद्युत प्राधिकरणले जनाएको छ। आयोजनाका प्राविधिकहरूले जलाशयको गेट खोलेर बालुवा बाहिर निकाल्ने कामको निरन्तर अनुगमन गरिरहेका छन्। साँझसम्म जलाशय पूर्ण रूपमा सफा भएपछि पानी भर्न सुरु गरिने र ६ बजेपछि सबै ६ वटै युनिटबाट पूर्ण क्षमतामा विद्युत उत्पादन थालिने आयोजनाको दाबी छ। बर्खायाममा नदीमा पानीको बहाव उच्च रहने भएकाले यो समयमा आयोजनाले अधिकतम क्षमतामा विद्युत उत्पादन गर्न सक्ने भए पनि गेग्रान व्यवस्थापन नै सबैभन्दा कठिन प्राविधिक पक्ष बनेको देखिन्छ। तसर्थ, आयोजनाको दीर्घकालीन सुरक्षा र मेसिनहरूको आयु बचाउनका लागि यो अनिवार्य र अपरिहार्य प्रक्रिया रहेको प्राविधिकहरूको भनाइ छ।
