पछिल्ला समयमा शेयर बजार निरन्तर रुपमा घट्दो अवस्थामा छ । नेप्सेको यस्तो अवस्थामा लगानीकर्ताहरुले बजारमा लगानी गर्ने आँट गरिरहेका छैनन ।

सरसर्ती हेर्दा बजार नबढ्नुको कुनै कारण नै छैन । नीतिगत सुधार भएको छ । ब्याजदर सस्तो छ । तर लगानीकर्ताको आत्मविश्वास बढ्न सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा सरकारलाई जसरी हुन्छ, लगानीकर्ताको मनोवल बढ्ने काम गर्नुपर्ने चुनाैति छ। हालको बजारमा ट्रेन्डिङमा समेत स्टकहरु नभएको बताउँछन् लगानीकर्ता प्रदिप सिंखडा। तिनै सिंखडासँग सुधा देवकोटाले गरेको कुराकानीः

हाल शेयर बजारको अवस्था कस्तो छ र बजारमा साउने बुल किन देखिएन?

अहिले शेयर बजार निकै नै सुस्त र उत्साहहीन छ। सामान्यतया नयाँ आर्थिक वर्षको सुरुमा लगानीकर्ताहरूमा जुन उत्साह देखिनुपर्ने थियो, त्यो यसपालि देखिएन। विगतका वर्षहरुमा हुने गरेको साउने बुल (साउन महिनामा आउने बढोत्तरी)को ठूलो प्रतीक्षा थियो। तर बजारमा तरलता भएपनि लगानीकर्ताहरू सक्रिय हुन सकेका छैनन्। ट्रेडरहरूका लागि बजारमा खेल्ने ठाउँ नभएकाले धेरैजसो लगानीकर्ता पर्ख र हेरको स्थितिमा छन्।

सरकारले चालु आर्थिक वर्षमा पूँजीगत लाभकरको दर बढायो। तर विगातमा भन्दा राजश्व कम उठ्यो। सरकार कहाँ चुक्यो?

चालु आर्थिक वर्षका लागि सरकारले पुँजीगत लाभकर बढायो। सरकारले करको दर मात्रै बढाएर आम्दानी हुन्छ भन्ने बुझ्यो। सरकारले शेयर बजारमा लाग्ने पुँजीगत लाभकर बढाएकै कारण दबाबमा छ। यसले मात्र बजारलाई गति दिन सकेन। सरकारले राजस्व बढाउन करको दर बढाउनुपर्छ भन्ने पुरातन सोच राखेको पाइन्छ। तर बजारलाई बढ्न दिएर लगानीकर्तालाई सक्षम बनाए मात्र राजस्व दीगो हुन्छ भन्ने कुरा सरकारले बुझ्न सकेन जस्तो लाग्छ। सरकारले लगानीकर्ताको मनोबल उकास्नुको साटो करको दायरामा मात्रै ध्यान दिँदा बजारमा आत्मविश्वास फर्कन सकेको छैन।

लगानीकर्ताहरू सरकारसँग किन डराइरहेका छन?

यसै सन्दर्भलाई लिएर एउटा घतलाग्दो कथा सुनाउँछु। यो कथा कसैले भनेकाे मैले सुनेको थिएँ । कता यस्ताे थियाे-कहिले पनि भैँसी नदेखेको बाघ र कहिले पनि बाघ नदेखेको भैँसी जंगलमा भेट भएछन् । पानी खाने कुवामा यताबाट बाघ आयो, यताबाट भैँसी आयो । अब बाघलाई के लाग्यो, झम्टिहालौँ भने त्यो पनि म जस्तै हिंस्रक प्राणी हो कि? म लड्न सक्छु कि सक्दिन? ठूलो छ म भन्दा भन्ने लाग्यो र बाघ पनि टक्क रोकियो । भैँसीलाई लाग्यो अब त्यसले मलाई खाने हो कि ?  जुध्ने कसरी ? भैँसीलाई पनि बाघकाे बारेमा थाहा छैन। 

दुइटै अन्योलमा परे। बाघले भैँसीलाई हेरिरहेकाे थियाे । भैँसीले पनि हेरिरहेकाे थियाे । त्यति हुँदा हुँदै त्यो मेरो शत्रुले आएर आक्रमण गर्नुअगाडि यो मिठो घाँस खाइहाल्छु भनेर भैंसीले घाँस मुख लगेकाे मात्र थियाे। अनि बाघले के देख्यो र भन्याे- ए, यो जति ठूलो भए नि जे भए नि यो मेरो शिकार हो भनेर बाघले ठ्याक्कै चिनिहालेर आक्रमण गरिहाल्यो।

भनेजस्तै लगानीकर्ताले अब जे–जस्तो भएपनि जेनजी आन्दोलनको जगमा बनेको सरकार हो।  सुरेन्द्र पाण्डेले भनेको कुरालाई नै उदाहरण लिने हो भने चार घण्टामा जलेर खरानी बनाए त्यसकै जगमा बनेको सरकार हो।

अर्को सानै घटना होला अथवा ठूलै घटना होला। बजारलाई बिभिन्न तरिकाले व्याख्या गर्न सकिन्छ। कति व्यवसायीले आफ्नो व्यक्तिगत कारणले अथवा कति राज्य व्यवस्थाको कारणले दुई–तीन जना व्यक्तिले त आत्महत्या, आत्मदाह गरे। त्यसैगरी, सरकारका गतिविधिहरू (दिउँसो व्यवसायीलाई लगानी गर्न हौस्याउने र बेलुका पक्राउ गर्ने)ले लगानीकर्तालाई त्रसित बनाएको छ। सरकारको बोली र व्यवहारमा एकरूपता नहुँदा लगानीकर्ताहरूले आफूलाई सिकार भएको महसुस गरिरहेका छन्। जसले गर्दा उनीहरू ढुक्क भएर लगानी गर्न डराइरहेका छन्।

नेपाल धितोपत्र बोर्डले ल्याएका राणनीतिहरू कार्यान्वयनमा आउँदा कस्तो प्रभाव पर्ला?

नेपाल धितोपत्र बोर्डले प्राविधिक सुधारका लागि प्रयास गरिरहेको छ। पछिल्लो समय नेटवर्थ ऋणात्मक भएका कमजोर कम्पनीहरूको आईपीओ रोकेर बोर्डले फिल्टर गर्न खोज्नु राम्रो पक्ष हो। तर, नीतिहरू कागजमा मात्र राम्रो भएर पुग्दैन, त्यसको नतिजामुखी कार्यान्वयन हुनुपर्छ। बजारमा माग पक्ष कमजोर रहेकाले बोर्ड, राष्ट्र बैंक र अर्थ मन्त्रालयको सामूहिक प्रयास आवश्यक छ।

गैर–आवासीय नेपालीलाई बजारमा ल्याउने कुरालाई तपाईले हेरिरहनु भएकाेछ?

गैर आवासिय एनआरएनहरूलाई बजारमा भित्र्याउनु राम्रो हो। तर उनीहरूले लगानी गर्दा राम्रा र कमाइ भएका कम्पनी मात्र रोज्नेछन्। बजारलाई कमजोर र ऋणात्मक नेटवर्थ भएका कम्पनीहरूको थुप्रो बनाउनु हुँदैन। यदि हामीले विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने हो भने सूचीकृत कम्पनीहरूको गुणस्तर उच्च हुनुपर्छ। कमजोर कम्पनीहरूले बजारको साख घटाउने भएकाले त्यस्ता कम्पनीको सूचीकरणमा कडाइ गर्नुपर्ने देखिन्छ।

पुराना भन्दा हालै सूचीकृत भएका नयाँ कम्पनीहरू नै किन बढी चलिरहेका छन्?

यसको मुख्य कारण प्रोमोटर लकिङ पिरियड र थोरै कित्ता हुनु हो। थोरै कित्ता हुँदा सीमित समूहले मूल्य सजिलै म्यानुपुलेट (चलखेल) गर्न सक्छन्। मानिसहरूमा नयाँ वस्तु प्रतिको मनोवैज्ञानिक आकर्षण पनि हुन्छ। राइट शेयर र बोनसको लोभ देखाएर यस्ता कम्पनीको मूल्य उचाल्ने गरिएको छ, जसले गर्दा आधारभूत पक्ष बलियो भएका पुराना कम्पनीहरू ओझेलमा परेका छन्।

एआईकाे प्रयोग गरेर सर्किट लगाइने कुरा कत्तिको सत्य हो?

प्रत्यक्ष प्रमाण नभए पनि कतिपय अवस्थामा म्यानुअल तरिकाले अर्डर राख्न नमिल्ने समयमा पनि अर्डरहरू देखिनुले प्रविधिको दुरुपयोग भएको आशंका जन्माउँछ। नेपालको बजारमा सर्भिलेन्स (निगरानी) प्रणाली फितलो हुँदा पहुँचवालाहरूले एआईको प्रयोग गरेर बजारलाई आफ्नो अनुकूल बनाउन खोजेको देखिन्छ। जसलाई रोक्न नियामक निकाय चनाखो हुनुपर्छ।

ब्याजदर सस्तो छ, मार्जिन कर्जा लिएर लगानी गर्दा कस्तो हुन्छ?

अहिले बैंकको ब्याजदर ७–८ प्रतिशतमा झरेको छ। जुन ऐतिहासिक रूपमा सस्तो हो। तर, बजारको वृद्धि र लाभांशले यो ब्याजलाई पनि धान्न नसक्ने अवस्था छ। पहिले १०–१२ प्रतिशत ब्याज हुँदा पनि बजार बढ्दा फाइदा हुन्थ्यो। तर अहिले साइडवेज मार्केटका कारण ऋणको ब्याज तिर्न पनि ट्रेडिङबाट पैसा उठ्दैन। त्यसैले अहिलेको बजारमा ऋण लिएर लगानी गर्नु जोखिमपूर्ण छ।

इन्ट्राडे र सर्ट सेल जस्ता नयाँ औजारहरूले बजार सुधार्ला त?

नयाँ प्रविधि आउनु विकासको लक्षण हो। तर यो दुईधारे तरबार जस्तो छ। अहिले बजार बढ्दा मात्र फाइदा हुने अवस्था छ, तर सर्ट सेल आएपछि बजार घट्दा पनि फाइदा लिने समूह सक्रिय हुन्छन्। प्यानिक बजारमा सर्ट सेलिङले बजारलाई झनै तल खसाल्ने जोखिम हुन सक्छ।

शेयर कारोबारको राफसाफ प्रणालीमा देखिएको असमानताले के असर गरेको छ?

केही निजी ब्रोकरका टिएमएसमा एक दिनमै शेयर बेच्न मिल्ने र नेप्सेको सरकारी टिएमएसमा दुई दिन लाग्ने विभेद छ। यसले गर्दा छिटो सेटलमेन्ट हुनेहरूले बजारको उतारचढावबाट बढी फाइदा लिन सक्छन् भने आम लगानीकर्ता मारमा पर्छन्। प्रविधिमा एकरूपता ल्याउनु अति आवश्यक छ।

यस्तो संक्रमणकालिन अवस्थामा अर्थात अन्योलपूर्ण बजारमा लगानीकर्ताले के गर्ने?

ऋण लिएर लगानी नगर्ने, आधारभूत पक्ष बलियो भएका र लाभांश दिने कम्पनी मात्र रोज्ने, र मूल्य बढिरहेको बेला हाम फाल्नु भन्दा मूल्य घटेर तल्लोमा आएका बेला मात्र शेयर उठाउनु अहिलेको सुरक्षित रणनीति हो।