नेपालमा विद्युतीय भुक्तानीको प्रयोग तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को १२ महिनाको तथ्यांकअनुसार एक वर्षको अवधिमा मोबाइल बैंकिङ, वालेट र क्यूआरमार्फत हुने कारोबार उल्लेख्य रूपमा बढेको हो।

राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार २०८३ असारमा मोबाइल बैंकिङमार्फत हुने कारोबारको संख्या ८ करोड २६ लाख पुगेको छ। अघिल्लो वर्षको असारमा यस्तो कारोबार ६ करोड ५५ लाख थियो। यसरी एक वर्षमा मोबाइल बैंकिङ कारोबारको संख्या २६.१२ प्रतिशतले बढेको छ। त्यस्तै, क्यूआरमा आधारित भुक्तानी कारोबार एक वर्षमा ४ करोड २ लाखबाट बढेर ६ करोड ९६ लाख पुगेको छ। अर्थात् क्यूआरमार्फत हुने कारोबारको संख्या ७२.९६ प्रतिशतले बढेको हो। वालेटमार्फत हुने कारोबार पनि ४ करोड १९ लाखबाट बढेर ५ करोड ७० लाख पुगेको छ। यसमा एक वर्षमा ४१.९३ प्रतिशतको वृद्धि भएको राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले देखाउँछ।

मोबाइल बैंकिङमा सबैभन्दा धेरै कारोबार

२०८३ असारमा कारोबार संख्याका आधारमा मोबाइल बैंकिङ विद्युतीय भुक्तानीको सबैभन्दा ठूलो माध्यम बनेको छ। त्यसपछि क्यूआर, वालेट र एटीएम नगद झिक्ने कारोबार रहेका छन्।

रकम होइन, कारोबार संख्या। २०८२ असार र २०८३ असारको तुलना।

क्यूआर भुक्तानीको विस्तार तीव्र

विद्युतीय भुक्तानीमध्ये सबैभन्दा तीव्र विस्तार क्यूआरमा देखिएको छ। एक वर्षमा क्यूआर कारोबार करिब ७३ प्रतिशतले बढेको छ। २०८२ असारमा क्यूआरमार्फत ४ करोड २ लाख ३६ हजार कारोबार भएकोमा २०८३ असारमा यो बढेर ६ करोड ९५ लाख ९० हजार कारोबार पुगेको छ। यसको अर्थ एक वर्षमा क्यूआर कारोबार मात्रै २ करोड ९३ लाखभन्दा बढीले थपिएको हो।

कारोबार रकममा पनि मोबाइल बैंकिङ अगाडि

कारोबारको संख्यासँगै कारोबार रकममा पनि मोबाइल बैंकिङको हिस्सा ठूलो छ। राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार २०८३ असारमा मोबाइल बैंकिङमार्फत ६ खर्ब ९६ अर्ब ९४ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ। अघिल्लो वर्षको असारमा यस्तो कारोबार रकम ५ खर्ब ३० अर्ब २८ करोड रुपैयाँ थियो। यसरी मोबाइल बैंकिङ कारोबार रकम एक वर्षमा करिब ३१.४ प्रतिशतले बढेको छ।

क्यूआरमार्फत हुने कारोबार रकम भने १ खर्ब १३ अर्ब २० करोडबाट बढेर १ खर्ब ८९ अर्ब ९१ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अर्थात् क्यूआर कारोबार रकममा ६७.७ प्रतिशतको वृद्धि भएको छ। वालेटमार्फत हुने कारोबार रकम पनि ४८ अर्ब ४४ करोडबाट बढेर ५८ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

नगदभन्दा डिजिटलतर्फ उपभोक्ताको झुकाव

राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले विद्युतीय भुक्तानीका नयाँ माध्यमको प्रयोग बढ्दै गएको देखाउँछ। विशेषगरी क्यूआर, मोबाइल बैंकिङ र वालेटजस्ता माध्यमको कारोबार संख्या र रकम दुवै बढेका छन्। यसको विपरीत एटीएमबाट नगद झिक्ने कारोबार संख्या भने एक वर्षमा १ करोड १० लाख ७९ हजारबाट घटेर ९९ लाख ८७ हजारमा आएको छ। अर्थात् एटीएम नगद निकासीको कारोबार संख्या ९.८३ प्रतिशतले घटेको छ। डेबिट कार्डमार्फत हुने कारोबार पनि १ करोड १९ लाख ७१ हजारबाट घटेर १ करोड ५ लाख ५५ हजारमा आएको छ।

यसले दैनिक भुक्तानीमा कार्ड तथा नगदको प्रयोगको तुलनामा मोबाइल, क्यूआर र वालेटमा आधारित डिजिटल भुक्तानीको विस्तार तीव्र भइरहेको संकेत गर्छ।

क्रस–बोर्डर QR कारोबार तीन गुणा नजिक

राष्ट्र बैंकले क्रस–बोर्डर क्यूआर कारोबारको तथ्यांकसमेत समावेश गरेको छ। २०८२ असारमा १ लाख ५५ हजार कारोबार भएकोमा २०८३ असारमा यस्तो कारोबार बढेर ४ लाख २५ हजार पुगेको छ। कारोबार रकम पनि ४४ करोड ६९ लाखबाट बढेर १ अर्ब १७ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अर्थात् एक वर्षमा कारोबार रकम करिब १६२ प्रतिशतले बढेको हो।

डिजिटल भुक्तानीको तस्वीर

समग्र तथ्यांकलाई हेर्दा नेपालको विद्युतीय भुक्तानी प्रणालीमा तीनवटा प्रमुख प्रवृत्ति देखिन्छन्—मोबाइल बैंकिङ सबैभन्दा ठूलो माध्यमका रूपमा विस्तार भइरहेको छ, क्यूआर भुक्तानी सबैभन्दा तीव्र गतिमा बढिरहेको छ र वालेटको प्रयोग पनि निरन्तर विस्तार भइरहेको छ।

यससँगै एटीएमबाट नगद निकाल्ने तथा डेबिट कार्डबाट हुने कारोबार घटेको तथ्यांकले दैनिक भुक्तानी प्रणाली क्रमशः नगदरहित र मोबाइल–आधारित हुँदै गएको देखाउँछ।

स्रोत : नेपाल राष्ट्र बैंक