हाथवे इन्भेष्टमेन्ट नेपाल लिमिटेडको संस्थापक समूहबाट ठूलो परिमाणमा शेयर बिक्रीको प्रक्रिया अघि बढेको छ। कम्पनीका चार जना आधारभूत शेयरधनीले आफ्नो स्वामित्वमा रहेको कुल २८ लाख ८५ हजार ७४७ कित्ता शेयर आगामी तीन महिनाभित्र बिक्री गर्ने मनसायसहित कम्पनीलाई जानकारी गराएका छन्।

त्यसमध्ये सबैभन्दा ठूलो हिस्सा हेमराज ढकालको २० लाख कित्ता छ। बाँकी ६ लाख ८५ हजार ७४७ कित्ता शेयर अन्य तीन आधारभूत शेयरधनीको रहेको छ। कम्पनीले सम्बन्धित शेयरधनीबाट प्राप्त निवेदनका आधारमा शेयर बिक्रीसम्बन्धी सूचना सार्वजनिक गरेको हो।

यो घटनाक्रमलाई सामान्य संस्थापक शेयर बिक्रीका रूपमा मात्र हेर्न मिल्ने अवस्था छैन। कारण, हाथवेमा ठूलो परिमाणको संस्थापक शेयरको लक–इन अवधि सकिएपछि बजारमा बिक्रीको दबाब देखिएको केही दिनमै प्रमुख शेयरधनीबाट यति ठूलो परिमाणमा शेयर बिक्रीको घोषणा भएको हो।

हाथवेका संस्थापक तथा कर्मचारीतर्फको ठूलो परिमाणको शेयरको लक–इन अवधि गत असोज २ गतेदेखि सकिएको थियो। लक–इन खुलेको पहिलो कारोबारमै कम्पनीको शेयर मूल्यमा तीव्र गिरावट देखियो। त्यस दिन हाथवेको शेयर मूल्य १५ प्रतिशतले घटेर ४९९ रुपैयाँ ८० पैसामा झरेको थियो। त्यसअघि अघिल्लो कारोबार दिन कम्पनीको शेयर ५८८ रुपैयाँमा बन्द भएको थियो।

यसले हाथवेको शेयरमा अहिले मुख्य प्रश्न केवल ‘कसले शेयर बेच्दैछ ?’ भन्नेमा सीमित नरहेको देखाउँछ। संस्थापक तथा आधारभूत शेयरधनीको ठूलो हिस्सा बजारमा आउँदा कम्पनीको आपूर्ति, मूल्य र लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा कस्तो असर पर्छ भन्ने प्रश्न थप महत्त्वपूर्ण बनेको छ।

२८ लाख ८५ हजार कित्ताको बिक्री

कम्पनीमा प्राप्त विवरणअनुसार सुमित प्रधानले ३ लाख ४८ हजार ६८६ कित्ता, मनिष ढकालले ३ लाख ३७ हजार ६१ कित्ता र अम्बिका शर्मा लामिछानेले २ लाख कित्ता शेयर बिक्री गर्ने जानकारी दिएका छन्।

त्यसैगरी हेमराज ढकालले मात्रै २० लाख कित्ता शेयर बिक्री गर्ने भएका छन्। यसरी चारै जनाको प्रस्तावित बिक्री जोड्दा २८ लाख ८५ हजार ७४७ कित्ता पुग्छ।

हेमराज ढकालको प्रस्तावित बिक्रीले मात्रै कुल बिक्रीको करिब ६९ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ। अर्थात् बजारमा आउन सक्ने प्रस्तावित शेयरको ठूलो भाग एउटै शेयरधनीबाट आउने देखिएको छ।

हालै सार्वजनिक भएको अर्को सूचनामा पनि हाथवेका दुई प्रमुख शेयरधनीले कुल ६ लाख ८५ हजार ७४७ कित्ता शेयर बिक्री गर्न लागेको जानकारी आएको थियो। नियामकीय व्यवस्थाअनुसार ठूलो स्वामित्व भएका शेयरधनीले आफ्नो शेयर बिक्री गर्नुअघि पूर्वजानकारी दिनुपर्ने भएकाले यस्ता सूचना बजारमा सार्वजनिक भएका हुन्।

लक–इन सकिएपछि लगातार बिक्रीको सूचना

हाथवेको पछिल्लो घटनाक्रममा सबैभन्दा ध्यान दिनुपर्ने पक्ष यसको समय हो। कम्पनीले गत महिना संस्थापक तथा कर्मचारीको कुल २ करोड ५ लाख ३३ हजार ५०० कित्ता शेयरको लक–इन अवधि असोज २ गतेदेखि समाप्त हुने जानकारी सार्वजनिक गरेको थियो।

लक–इन अवधि सकिएपछि कम्पनीको शेयरमा तीव्र उतारचढाव देखिएको छ। असोज २ गते हाथवेको शेयर १५ प्रतिशतले घटेर ४९९ रुपैयाँ ८० पैसामा झरेपछि त्यसपछिका कारोबारमा पनि कम्पनीको शेयर उच्च कारोबार हुने कम्पनीमध्ये देखिएको थियो। असोज ६ गते मात्रै हाथवेको करिब ४४ करोड ४० लाख रुपैयाँ बराबरको शेयर कारोबार भएको थियो।

यसको अर्थ लक–इन खुलेका सबै शेयर बजारमा बिक्री भइसके भन्ने होइन। तर ठूलो परिमाणको शेयर बिक्री गर्न सकिने अवस्था सिर्जना भएको र त्यससँगै प्रमुख शेयरधनीबाट थप बिक्रीको सूचना आउन थालेकाले बजारमा आपूर्ति बढ्ने अपेक्षा भने बलियो भएको छ।

हाथवे निर्माण गर्ने अन्य मुख्य व्यक्तिगत संस्थापकहरू

हाथवे इन्भेष्टमेन्ट कुनै एउटा मात्र व्यक्तिको अग्रसरतामा बनेको कम्पनी होइन। यसको संस्थापनामा नेपालका व्यवसाय तथा पूँजी बजारसँग जोडिएका विभिन्न लगानीकर्ता र समूहको सहभागिता रहेको छ। कम्पनीको प्रारम्भिक संरचनामा आईएमई समूह र निर्मल प्रधानसँग सम्बन्धित लगानी समूहको सहभागिता महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

अहिले शेयर बिक्री गर्न लागेका लगानीकर्ताबाहेक कम्पनीको संस्थापक संरचनामा चन्द्रप्रसाद ढकालको पनि सहभागिता रहेको छ। आईएमई समूह तथा ग्लोबल आईएमई बैंकसँग जोडिएका ढकालको व्यावसायिक अनुभव र नेटवर्क कम्पनीको प्रारम्भिक संस्थागत संरचनासँग जोडिएको देखिन्छ।

त्यसैगरी पूँजी बजारमा लामो समयदेखि सक्रिय निर्मल प्रधान हाथवे स्थापनाको अवधारणासँग जोडिएका प्रमुख व्यक्तिमध्ये एक हुन्। व्यक्तिगत लगानीबाट संस्थागत लगानीतर्फ जाने उद्देश्यसहित विभिन्न लगानीकर्ताको पूँजीलाई एउटै संस्थामार्फत परिचालन गर्ने अवधारणामा हाथवे निर्माण भएको थियो। प्रधान परिवारको पनि कम्पनीमा उल्लेख्य संस्थापक लगानी रहेको छ।

कम्पनीको नेतृत्वमा पूँजी बजारको अनुभव भएका योगराज शर्मा कँडेल पनि महत्त्वपूर्ण भूमिकामा छन्। उनी हाल कम्पनीको अध्यक्षका रूपमा सञ्चालक समितिको नेतृत्व गरिरहेका छन्। कम्पनीको लगानी पोर्टफोलियो व्यवस्थापन तथा लगानीसम्बन्धी निर्णय प्रक्रियामा पनि अनुभवी लगानीकर्ताहरूको सहभागिता रहँदै आएको छ।

यसैगरी आईएमई समूहसँग सम्बन्धित कपिल कुमार ढकाल तथा संस्थापक शेयरधनीहरू सृष्टि ढकाल र अञ्जली ढकाललगायतका व्यक्तिहरूको पनि कम्पनीमा संस्थापक लगानी रहेको छ।

यसरी हेर्दा हाथवे कुनै एकल लगानीकर्ताको लगानीमा बनेको कम्पनीभन्दा पनि व्यवसाय, पूँजी बजार र व्यक्तिगत लगानीकर्ताको पूँजीलाई संस्थागत संरचनामा जोड्ने प्रयासका रूपमा विकास भएको देखिन्छ। यही संस्थापक संरचनाका कारण कम्पनीको शेयर स्वामित्व र संस्थापकहरूको पछिल्लो बिक्री निर्णयलाई बजारले चासोका साथ हेरिरहेको छ।

संस्थापकले शेयर बेच्नुको अर्थ के ?

संस्थापक वा आधारभूत शेयरधनीले शेयर बिक्री गर्नु आफैंमा कम्पनीप्रतिको नकारात्मक संकेत हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। ठूला लगानीकर्ताले आफ्नो लगानीको केही हिस्सा बिक्री गरेर पूँजी पुनर्संरचना गर्न सक्छन्। एउटै कम्पनीमा रहेको ठूलो लगानी घटाएर अन्य कम्पनी वा क्षेत्रमा लगानी गर्न सक्ने अवस्था पनि हुन्छ। व्यक्तिगत सम्पत्ति व्यवस्थापन वा अन्य व्यावसायिक आवश्यकता पनि यसको कारण हुन सक्छ।

तर अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। कम्पनीका प्रमुख शेयरधनीले आफ्नो स्वामित्वको ठूलो हिस्सा बिक्री गर्न खोज्दा बजारमा त्यसलाई ‘ठूला लगानीकर्ता किन बाहिरिँदैछन् ?’ भन्ने कोणबाट हेरिन सक्छ। विशेषगरी शेयर मूल्य उच्च रहेको अवस्थामा यस्तो बिक्रीको सूचना आउँदा त्यसले लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले अहिले नै यसलाई ‘नाफा सुरक्षित गर्न खोजिएको’ वा ‘कम्पनीप्रतिको विश्वास घटेको’ भनेर निष्कर्ष निकाल्नु तथ्यभन्दा बाहिर जानु हुनेछ। सार्वजनिक सूचनाबाट शेयर बिक्रीको निर्णयको वास्तविक उद्देश्य स्पष्ट हुँदैन।

मूल्यभन्दा ठूलो प्रश्न : बजारले कति आपूर्ति पचाउँछ ?

हाथवेको पछिल्लो घटनाक्रमको मुख्य आर्थिक प्रश्न यही हो। एकातिर कम्पनीको शेयरमा ठूलो परिमाणको आपूर्ति सम्भावित छ। अर्कोतर्फ, दोस्रो बजारमा हाथवेको कारोबारमा लगानीकर्ताको चासो पनि उच्च देखिएको छ। असोज ६ गते मात्रै कम्पनीको शेयर करिब ४४ करोड ४० लाख रुपैयाँ बराबर कारोबार हुनु त्यसको एउटा संकेत हो।

तर ठूलो कारोबार हुनु र ठूलो आपूर्ति सजिलै खपत हुनु एउटै कुरा होइन। यदि प्रस्तावित शेयर क्रमशः बजारमा आउँदै गयो र त्यसअनुसार माग सिर्जना हुन सकेन भने मूल्यमा थप दबाब पर्न सक्छ। उल्टो, बजारले ठूलो आपूर्ति अवशोषण गर्‍यो भने यही प्रक्रिया कम्पनीको कारोबारयोग्य शेयर संख्या बढाउने माध्यम पनि बन्न सक्छ।

यसैले अब हाथवेको शेयरमा हेर्नुपर्ने विषय केवल मूल्य घट्यो वा बढ्यो भन्ने होइन। लक–इन खुलेपछि बजारमा आएको आपूर्ति, संस्थापकको प्रस्तावित बिक्री, दैनिक कारोबारको परिमाण र मागको वास्तविक अवस्थाबीचको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

‘होल्डिङ कम्पनी’को अवधारणामा नयाँ प्रश्न

हाथवे इन्भेष्टमेन्टलाई सुरुदेखि नै विभिन्न क्षेत्रमा लगानी गर्ने संस्थागत लगानी कम्पनीका रूपमा हेरिएको छ। कम्पनीमा पूँजी बजार तथा व्यवसाय क्षेत्रमा स्थापित समूह र लगानीकर्ताको सहभागिता रहेको छ।

यस्तो कम्पनीका संस्थापक तथा प्रमुख शेयरधनीले आफ्नो लगानीको केही हिस्सा बिक्री गर्नु लगानी पुनर्संरचनाको प्रक्रियाको हिस्सा हुन सक्छ। तर एकै समयमा धेरै ठूला शेयरधनीबाट बिक्रीको सूचना आउँदा कम्पनीको संस्थापक स्वामित्व संरचना र भविष्यको लगानी रणनीतिबारे प्रश्न उठ्नु पनि स्वाभाविक हो।

अहिले सार्वजनिक भएका सूचनाले भने उनीहरूले बिक्रीपछि प्राप्त रकम कहाँ परिचालन गर्नेछन् भन्ने खुलाउँदैनन्। त्यसैले यसलाई नयाँ क्षेत्रमा लगानी गर्ने तयारी वा नाफा सुरक्षित गर्ने रणनीति भनेर ठोकुवा गर्नुभन्दा शेयर बिक्रीपछि स्वामित्व संरचना र बजारमा देखिने वास्तविक कारोबारलाई हेर्नु आवश्यक हुन्छ।

अब हाथवेको शेयरमा के हेर्ने ?

हाथवेका लागि आगामी समय तीनवटा कारणले महत्वपूर्ण देखिन्छ। पहिलो, लक–इन अवधि सकिएपछि बजारमा आउन सक्ने ठूलो परिमाणको शेयर। दोस्रो, प्रमुख शेयरधनीबाट घोषणा भएको २८ लाख ८५ हजार ७४७ कित्ताको प्रस्तावित बिक्री। र तेस्रो, त्यसलाई अवशोषण गर्न सक्ने दोस्रो बजारको माग।

कम्पनीले सार्वजनिक गरेको सूचना बिक्री गर्ने मनसायको पूर्वजानकारी हो, बजारमा २८ लाख ८५ हजार ७४७ कित्ता शेयर एकैदिन बिक्री भइसकेको सूचना होइन। त्यसैले अबको वास्तविक प्रभाव शेयरधनीहरूले कति शेयर, कुन मूल्यमा र कति अवधिमा बिक्री गर्छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ।

हाथवेको पछिल्लो घटनाक्रमले नेपालको दोस्रो बजारमा एउटा पुरानो प्रश्न फेरि सतहमा ल्याएको छ—कुनै कम्पनीको शेयर मूल्य उच्च हुँदा संस्थापकको बिक्रीलाई लगानी विविधीकरण मान्ने कि बजारमा बढ्दो आपूर्तिको संकेतका रूपमा हेर्ने ?

यसको उत्तर अहिले नै निकाल्नेभन्दा आगामी कारोबारमा देखिने माग, आपूर्ति, कारोबारको परिमाण र स्वामित्व परिवर्तनले दिनेछ।