प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेसको १५ औं महाधिवेशन काठमाण्डौमा शुरु भएको छ ।

गत पुसमा भएको विशेष महाधिवेशनबाट नेतृत्वमा आएका सभापति गगन थापा नेतृत्वको नेपाली कांग्रेसको यो महाधिवेशनलाई केवल कांग्रेसका कार्यकर्ताहरुले मात्र नभएर नेपालको राजनीतिमा चासो राख्ने जोसुकैलाई पनि आकर्षित गरेको देखिन्छ ।

पार्टी भित्रकै शेरबहादुर देउवा खेमाद्धारा सामानान्तररुपमा अर्काे महाधिवेशनको तयारीले पार्टी विभाजनको अवस्था, देशभरबाट युवाको उच्च सहभागिता, नेतृत्वमा पुग्न नेता कार्यकर्तामा देखिएको होडवाजी लगायतका कारणहरुले यो महाधिवेशन सबैको लागि चासोको विषय बनेको देखिन्छ । त्यसमाथि विगतमा कहिल्यै नदेखिएका गित संगीत क्षेत्रका, अभिनय र पत्रकारिता क्षेत्रदेखि कुटनीतिक क्षेत्रका थुप्रै व्यक्तिहरुसमेत पार्टी नेतृत्वमा पुग्नको लागि दावेदारी पेश गरिरहेकोले नेपाली कांग्रेसको यो महाधिवेशन आम चासोको विषय बनेको छ ।

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन यसपटक केवल सभापति को बन्छ भन्ने प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन। काठमाडौंको खुलामञ्चमा सुरु भएको महाधिवेशनले कांग्रेसको आगामी नेतृत्व मात्र चयन गर्दै छैन, कांग्रेसको नेतृत्वमा को–को पुग्न पाउने, कुन समुदायको कति प्रतिनिधित्व हुने र नयाँ पुस्ताले पार्टीको निर्णय तहमा कति ठाउँ पाउने भन्ने संरचना पनि तय गर्दैछ। करिब ७ हजार ७०० महाधिवेशन प्रतिनिधि सहभागी रहेको यो महाधिवेशन कांग्रेसको इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो प्रतिनिधित्व भएको महाधिवेशन हो।

यही कारण यसपटकको कांग्रेस नेतृत्व निर्वाचनलाई एउटा फरक कोणबाट हेर्नुपर्ने भएको छ। कांग्रेसको प्रस्तावित नयाँ संरचनाअनुसार केन्द्रीय कार्यसमिति २३२ सदस्यीय बनाइएको छ। त्यसमध्ये १७१ जना निर्वाचनबाट आउने र ६१ जना सभापतिबाट मनोनीत हुने व्यवस्था छ। पदाधिकारी संख्या १४ बाट १७ पुर्‍याइएको छ । त्यसमध्ये सभापतिसहित १३ पदाधिकारी र १ सय ५६ सदस्य महाधिवेशनबाट निर्वाचित भएर आउनेछन् । सभापतिले महाधिवेशनपछि थप तीन सहमहामन्त्री मनोनयन गर्न पाउने व्यवस्था थपिएको छ । यसअघि पदाधिकारीमा कोषाध्यक्ष मात्रै मनोनयनको व्यवस्था थियो । मनोनीत हुने तीन सहमहामन्त्रीमा एक महिला अनिवार्य हुनुपर्ने छ । 

आठ ‘क्लस्टर’ बाट यसरी चुनिदैंछ केन्द्रिय समिति

५५ केन्द्रीय सदस्यको समावेशी गणित

केन्द्रीय कार्यसमितिमा विभिन्न समावेशी समूहबाट ५५ जना केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित हुने व्यवस्था गरिएको छ। यसमा दलितबाट १०, आदिवासी जनजातिबाट १५, खस–आर्यबाट १३, मधेसीबाट ९, थारूबाट ४, मुस्लिमबाट ३ र पिछडिएको क्षेत्रबाट १ जना रहनेछन्।

यहाँ एउटा सूक्ष्म कुरा बुझ्न जरुरी छ। महिला छुट्टै क्लस्टरका रूपमा सहमहामन्त्रीमा प्रतिनिधित्व गर्छिन्, तर केन्द्रीय सदस्यको ५५ जनाको यो गणनामा महिला अलग शीर्षकमा थपिँदैनन्। महिलाको प्रतिनिधित्व अन्य समावेशी समूहभित्र र खुला संरचनामा पनि सुनिश्चित गरिएको छ।

यसको अर्थ कांग्रेसले एउटै नेताका लागि एउटै राजनीतिक पहिचान मात्र खोजिरहेको छैन। एउटै व्यक्ति महिला पनि हुन सक्छिन्, जनजाति पनि; महिला र दलित पनि हुन सक्छिन्; महिला र मधेसी पनि हुन सक्छिन्। तर निर्वाचनको सिट भने सम्बन्धित वर्गीकरणअनुसार निर्धारण हुन्छ।

यस्तो संरचनाले कांग्रेसको पुरानो गुटगत राजनीतिमा नयाँ गणित थपेको छ।

युवाको २१ सिट 

यसपटक कांग्रेसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण नयाँ प्रयोग ३५ वर्षमुनिका युवाका लागि केन्द्रीय कार्यसमितिमै २१ सिट सुरक्षित गर्नु हो।  सात प्रदेशबाट दुई–दुई जना गरी १४ जना र देशभर खुला प्रतिस्पर्धाबाट सात जना युवा केन्द्रीय कार्यसमितिमा पुग्नेछन्। प्रदेशबाट आउने १४ मध्ये प्रत्येक प्रदेशमा कम्तीमा एक महिला हुनुपर्ने व्यवस्था छ।

किनभने कांग्रेसमा पहिलोपटक ३५ वर्षमुनिको उमेर समूहलाई पार्टीको सर्वोच्च निर्णय तहमा संस्थागत राजनीतिक शक्ति दिइँदैछ।

अझ महत्वपूर्ण कुरा, यी युवाले केवल महाधिवेशनमा भाषण गर्ने वा युवा विभाग चलाउने होइनन्। उनीहरू केन्द्रीय कार्यसमितिको बैठकमा बस्नेछन्, पार्टीका निर्णयमा सहभागी हुनेछन् र नेतृत्वको राजनीतिक बहसमा प्रत्यक्ष उपस्थित हुनेछन्।

यसले कांग्रेसको पुस्तान्तरणलाई नाराबाट संरचनामा लैजान खोजेको देखिन्छ।

२१ वर्षका उमंग लोहनीजस्ता युवा प्रतिनिधि केन्द्रीय सदस्यका लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने तयारीमा छन्।

वडा तहदेखि नै युवा र समावेशी प्रतिनिधित्व

युवाको यो उपस्थिति काठमाडौंमा अचानक सिर्जना भएको होइन।

कांग्रेसको निर्वाचन संरचनाले वडादेखि नै युवा तथा समावेशी प्रतिनिधित्वको व्यवस्था गरेको छ। वडा अधिवेशनबाट क्षेत्रीय प्रतिनिधि चयन गर्दा ३० वर्ष नपुगेका एक महिलासहित तीन युवा प्रत्यक्ष निर्वाचित गर्नुपर्ने व्यवस्था छ। त्यसैगरी महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, खस–आर्य, मधेसी, थारू, मुस्लिम, अल्पसंख्यक तथा पिछडिएको क्षेत्रको प्रतिनिधित्व पनि सुनिश्चित गरिएको छ।

त्यसपछि प्रतिनिधिसभा क्षेत्रीय अधिवेशनबाट केन्द्रीय महाधिवेशन प्रतिनिधि चयन हुन्छन्। यही महाधिवेशन प्रतिनिधिले केन्द्रीय कार्यसमिति चुन्छन्।

अर्थात् अहिले काठमाडौंमा देखिएको युवा र समावेशी प्रतिनिधित्वको वास्तविक आधार वडा तहमा भएको निर्वाचन हो।

यो परिवर्तनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो—कांग्रेसले नेतृत्व परिवर्तनलाई केन्द्रबाट मात्र सुरु गरेको छैन; तलबाट माथिसम्म प्रतिनिधित्वको संरचना बदल्ने प्रयास गरेको छ।

विज्ञ र पेशागत क्षेत्रका लागि पनि केन्द्रमा प्रवेश

कांग्रेसले राजनीतिमा लामो समयदेखि सक्रिय रहेका कार्यकर्तामात्र होइन, विभिन्न पेशा, व्यवसाय र विषयगत क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गरेका व्यक्तिलाई पनि केन्द्रमा ल्याउने बाटो खोलेको छ।

यसअन्तर्गत पेशा, व्यवसाय, श्रमिक तथा विषयगत क्षेत्रमा क्रियाशील प्रतिनिधिमध्येबाट सात जना केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित हुने व्यवस्था छ।

यसको महत्व अहिलेको राजनीतिमा झन् बढी छ।

कांग्रेसले अर्थतन्त्रबारे नीति बनाउँदा अर्थशास्त्री, कृषि नीति बनाउँदा कृषिविज्ञ, प्रविधिबारे निर्णय गर्दा प्रविधिविज्ञ र स्वास्थ्य नीति बनाउँदा स्वास्थ्य क्षेत्रका मानिसको ज्ञान प्रयोग गर्न सक्यो भने पार्टीको नीति निर्माणको गुणस्तर बदलिन सक्छ।

तर यसको पनि चुनौती छ—विज्ञलाई पार्टीमा ल्याउने कि विज्ञताको उपयोग गर्ने?

केवल केन्द्रीय सदस्यको परिचय थपेर विज्ञता उपयोग हुँदैन। उनीहरूलाई नीति निर्माणमा वास्तविक जिम्मेवारी दिनुपर्छ।

६१ जना मनोनित 

२३२ सदस्यीय केन्द्रीय कार्यसमितिमा १७१ जना निर्वाचित र ६१ जना सभापतिबाट मनोनीत हुने संरचना कांग्रेसको नयाँ शक्ति गणितको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो।

यसको सकारात्मक पक्ष छ। चुनावमा छुटेका तर पार्टीका लागि महत्वपूर्ण विज्ञ, महिला, युवा वा विशिष्ट राजनीतिक व्यक्तिलाई सभापतिले केन्द्रमा ल्याउन सक्छन्।

तर यही व्यवस्थाले सभापतिलाई असाधारण संगठनात्मक शक्ति पनि दिन्छ।

किनभने महाधिवेशनले सभापति चुनेपछि सभापतिले आफ्नो ६१ सदस्यीय राजनीतिक टोली निर्माण गर्ने अवसर पाउँछन्।

त्यसैले आगामी कांग्रेसमा सभापतिको शक्ति केवल उनले पाएको मतमा सीमित रहने छैन। उनले मनोनयन गर्ने ६१ जनाको छनोटले पनि उनको नेतृत्वको चरित्र देखाउनेछ।

यदि त्यो मनोनयन गुट व्यवस्थापनका लागि भयो भने समावेशी संरचना कमजोर हुन्छ। यदि त्यसलाई विशेषज्ञता, क्षेत्रीय सन्तुलन, महिला–युवा सहभागिता र नयाँ राजनीतिक क्षमताका लागि प्रयोग गरियो भने मनोनयन प्रणाली नै नेतृत्व सुधारको उपकरण बन्न सक्छ।