नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड यमपञ्चक अर्थात् तिहार नजिकिएसँगै बजारमा फूलको माग र व्यापारको चहलपहल सुरु भएको छ।

तिहारलाई लक्षित गर्दै यस वर्ष देशभर करिब ५२ लाख माला खपत हुने र यसबाट झन्डै ४८ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार हुने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान) ले यस पटक बजारको माग स्वदेशी उत्पादनले नै धान्ने दाबी गरे पनि विगतका वर्षहरूमा जस्तै संरचनागत कमजोरीका कारण भारतीय आयातमाथिको निर्भरता भने कायमै रहने देखिएको छ।

माग, खपत र मूल्यको प्रक्षेपण

फ्यानद्वारा मंगलबार आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठले तिहारका पाँच दिनमा खपत हुने कुल ५२ लाख मालामध्य सबैभन्दा ठूलो हिस्सा सयपत्री फूलको रहने जानकारी दिए। उनका अनुसार:

• सयपत्री माला: करिब ४५ लाख गोटा खपत हुने अनुमान छ। यसको औसत थोक मूल्य प्रतिमाला ९० रुपैयाँ निर्धारण गरिएको छ, जसअनुसार यसको मात्रै कुल कारोबार ४० करोड ५० लाख रुपैयाँ बराबर हुनेछ। (खुद्रा बजारमा भने गुणस्तर अनुसार प्रतिमाला १५० देखि २०० रुपैयाँसम्म पर्न सक्नेछ।)

• मखमली माला: करिब ६ लाख गोटा खपत हुनेछ। प्रतिमाला ४५ रुपैयाँका दरले २ करोड ७० लाख रुपैयाँको कारोबार हुने अपेक्षा छ।

• गोदावरी माला: २० हजार गोटा खपत हुने र प्रतिमाला औसत १ हजार २०० रुपैयाँका दरले २ करोड ४० लाख रुपैयाँको कारोबार हुनेछ।

• मिक्स माला: ६० हजार गोटा खपत हुने अनुमान छ। प्रतिमाला औसत ४०० रुपैयाँका दरले २ करोड ४० लाख रुपैयाँ बराबरको व्यापार हुनेछ।

यी सबै गरेर तिहारमा मात्रै पुष्प व्यवसायमा करिब ४८ करोड रुपैयाँको कारोबार हुने फ्यानको हिसाबकिताब छ।

स्वदेशी उत्पादनको विस्तार र फड्को

नेपालमा व्यावसायिक पुष्पखेतीको विस्तार तीव्र रूपमा भइरहेको छ। हाल देशका ५४ जिल्लामा करिब २५० हेक्टर क्षेत्रफलमा व्यावसायिक पुष्पखेती फैलिएको छ। यस व्यवसायमा हाल १ हजार १४५ भन्दा बढी व्यवसायी संलग्न छन् भने प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा ५० हजारभन्दा बढी नागरिकले रोजगारी पाएका छन्।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा पुष्प व्यवसायको वार्षिक कारोबार करिब ३ अर्ब २७ करोड रुपैयाँ पुगेको छ, जुन अघिल्लो आवको (२ अर्ब ९४ करोड रुपैयाँ) तुलनामा १२ प्रतिशतको वृद्धि हो। वर्षभर हुने कुल कारोबारमध्ये १० देखि १२ प्रतिशत हिस्सा तिहारको छोटो अवधिमै हुने गर्दछ। विशेषगरी मखमली र गोदावरी फूलमा नेपाल आत्मनिर्भर भइसकेको छ भने सयपत्रीको माग पनि स्वदेशी उत्पादनले धेरै हदसम्म थेग्ने अवस्था बनेको छ।

उत्पादन बढे पनि आयातको दबाब यथावत्

स्वदेशी उत्पादनमा वृद्धि भइरहेको व्यवसायीहरूको दाबी रहे तापनि भन्सार विभागको तथ्याङ्कले भने परनिर्भरता अझै घट्न नसकेको देखाउँछ। भन्सार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा पुष्प तथा पुष्पजन्य वस्तुको आयात अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४०.८६ प्रतिशतले बढेर २८ करोड २३ लाख ७२ हजार रुपैयाँ पुगेको छ (अघिल्लो वर्ष आयात २० करोड ७ लाख रुपैयाँ थियो)। सोही अवधिमा नेपालबाट भने जम्मा १५ लाख ७८ हजार रुपैयाँ बराबरको मात्र फूल निर्यात भएको छ।

काठमाडौँ उपत्यकामा खपत हुने कुल मालामध्ये ठूलो हिस्सा विभिन्न जिल्लाबाट आपूर्ति गरिने भए पनि व्यवस्थित बजार सञ्जाल र भण्डारणको अभावमा चाडपर्वका बेला भारतबाट आयात हुने क्रम रोकिएको छैन।

जावलाखेलमा १९औँ गोदावरी फूल मेला हुँदै

तिहारको मुखमै उपभोक्तालाई आकर्षित गर्न र स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन गर्न फ्यानले यही कात्तिक १२ देखि १६ गतेसम्म ललितपुरको जावलाखेल मैदानमा '१९औँ गोदावरी फूल प्रतियोगितात्मक प्रदर्शनी तथा व्यापार मेला' आयोजना गर्दैछ।

मेला संयोजक एवं फ्यानका उपाध्यक्ष सुमन महर्जनका अनुसार मेलामा व्यावसायिक र सेल्फीसहित कुल ८८ वटा प्रदर्शनी कक्ष रहनेछन्। मेलामा ४५० प्रजातिका फूल तथा बिरुवा राखिने र करिब ३९ हजार अवलोकनकर्ता आउने अपेक्षा गरिएको छ। यस ५ दिने मेलामा मात्रै करिब ३ करोड रुपैयाँको कारोबार हुने आयोजकको अनुमान छ।

बजार व्यवस्थापन र शीतभण्डारको अभाव मुख्य चुनौती

स्वदेशी फूल उत्पादनमा किसानहरूको आकर्षण बढे पनि उचित बजार व्यवस्थापन, आधुनिक प्रविधि र शीतभण्डार (कोल्ड स्टोर) को चरम अभाव पुष्प क्षेत्रको मुख्य समस्या बनेको छ। समयमै ढुवानी र उचित भण्डारण हुन नसक्दा किसानहरूले उत्पादन गरेको फूल बजारसम्म नपुग्दै कुहिने वा कौडीको भाउमा बेच्नुपर्ने बाध्यता छ।

व्यवसायीहरूका अनुसार सरकारले पुष्प व्यवसाय नीति, २०६९ लाई समयसापेक्ष परिमार्जन गरी कार्यान्वयन गर्नुपर्ने, स्वदेशी फूलको संरक्षणका लागि आयातमा कडाइ गर्नुपर्ने, आधुनिक प्रविधि तथा गुणस्तरीय बीउबिजन उपलब्ध गराउनुपर्ने र स्थानीय तहमै शीतभण्डारको व्यवस्था गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसो हुन सके मात्र तिहारमा पूर्ण रूपमा स्वदेशी उत्पादनले बजार धान्ने र बर्सेनि बाहिरिने करोडौँ रुपैयाँ रोक्न सकिने देखिन्छ।