भारतको आन्ध्र प्रदेश तट पार गरेको शक्तिशाली अर्णव चक्रवातले तटीय क्षेत्रमा जनजीवन, विद्युत् र यातायात प्रभावित पारेको छ।

यसको कमजोर हुँदै गएको मौसमी प्रणाली नेपालतर्फ अनुकूल वायुप्रवाहसँग जोडिएमा वर्षा, हिमपात र पहिरोको जोखिम बढ्न सक्छ। किसानको धानबालीदेखि हिमाली पर्यटनसम्म प्रभावित हुन सक्ने भएकाले नेपालले समयमै तयारी गर्नुपर्ने देखिएको छ।

बंगालको खाडीमा विकसित शक्तिशाली चक्रवात ‘अर्णव’ भारतको पूर्वी तटमा प्रवेश गरेसँगै दक्षिण एसियाको मौसममा अर्को अस्थिरता थपिएको छ। समुद्रमा शक्तिशाली बनेको यो प्रणालीले भारतको आन्ध्र प्रदेश र ओडिशामा घर, विद्युत् संरचना र यातायातमा क्षति पुगेको छ। उता नेपालमा भने यस चक्रवातसँग सम्बन्धित मौसमी प्रणालीका कारण वर्षा, उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमपात, हिमआँधी र हिमपहिरोको सम्भावनालाई लिएर सतर्कता बढाइएको छ।

अर्णवले आन्ध्र प्रदेशको तट पार गर्दा प्रतिघण्टा १२५ देखि १३५ किलोमिटरसम्म निरन्तर हावा चलेको थियो भने झोक्कामा गति १५० किलोमिटरसम्म पुगेको थियो। भारतका अधिकारीहरूले आन्ध्र प्रदेश र छिमेकी ओडिशाका जोखिमयुक्त क्षेत्रबाट अर्णवको प्रत्यक्ष प्रभाव सबैभन्दा बढी आन्ध्र प्रदेशको तटीय क्षेत्रमा देखिएको छ। भारतका आन्ध्र प्रदेश र ओडिशामा गरी एक लाख ८० हजारभन्दा बढी मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको बताएका छन् ।  

चक्रवातका कारण रुख र विद्युत् पोल ढलेका, घरहरूमा क्षति पुगेको, विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध भएको तथा सडकमा अवरोध आएको समाचारमा उल्लेख छ। कतिपय रेल सेवा र उडान रद्द गरिएका थिए। आन्ध्र प्रदेशका केही विमानस्थलमा सञ्चालन रोकिएको र माछा मार्न समुद्रमा नजान मछुवारालाई चेतावनी दिइएको थियो।

भारतका तटीय क्षेत्रको जोखिम केवल तीव्र हावामा सीमित हुँदैन। चक्रवातसँगै समुद्रको सतह असामान्य रूपमा बढ्न सक्छ, जसले तल्लो भूभागमा समुद्री पानी पस्ने र बस्ती डुबानमा पर्ने खतरा सिर्जना गर्छ।

बंगालको खाडीमा कसरी बन्यो अर्णव ?

चक्रवातको सुरुआत समुद्रको सतहमा विकसित हुने न्यून चापीय प्रणालीबाट हुन्छ। समुद्रको पानी न्यानो हुँदा वाष्पीकरण बढ्छ र वायुमण्डलमा प्रशस्त जलवाष्प पुग्छ। न्यानो तथा ओसिलो हावा माथि उठेपछि सतहमा न्यून चापको क्षेत्र विकास हुन सक्छ। जलवाष्प बादलमा परिणत हुँदा निस्कने तापले वायुमण्डलीय प्रणालीलाई थप ऊर्जा दिन्छ। अनुकूल हावाको अवस्था र पर्याप्त समुद्री ताप रहेमा यस्तो प्रणाली क्रमशः संगठित हुँदै शक्तिशाली चक्रवात बन्न सक्छ।

भारतको मौसम विज्ञान विभागले बंगालको खाडीको मध्यपूर्वी तथा दक्षिणपूर्वी क्षेत्रमा न्यून चापीय प्रणाली विकास भएको जनाएको छ। यो प्रणाली अक्टोबर २४ मा अवदाब र अक्टोबर २५ मा गहिरो अवदाबमा परिणत भयो। अक्टोबर २६ मा चक्रवाती आँधीको स्वरूप लिएपछि यसको शक्ति थप बढेको थियो। अर्णव आन्ध्र प्रदेशको तटतर्फ अघि बढ्दै गर्दा भारतको मौसम विज्ञान विभागले यसलाई अति शक्तिशाली चक्रवाती आँधीको श्रेणीमा राखेको थियो। अक्टोबर २८ को बिहानसम्म यसको केन्द्र जमिनमा प्रवेश गरिसकेको र प्रणाली क्रमशः कमजोर हुँदै गएको विवरण सार्वजनिक भयो।

समुद्रमा रहँदा न्यानो पानीबाट ऊर्जा प्राप्त गर्ने चक्रवात जमिनमा पुगेपछि त्यो स्रोत कमजोर हुन्छ। जमिनको सतहसँगको घर्षण र भूभागको प्रभावले पनि यसको शक्ति घटाउँछ। तर यसको अर्थ त्यससँग सम्बन्धित वर्षाको जोखिम तुरुन्तै समाप्त हुन्छ भन्ने होइन। कमजोर हुँदै गएको प्रणालीले पनि ठूलो क्षेत्रसम्म जलवाष्पयुक्त हावा पुर्‍याउन सक्छ र अन्य मौसमी प्रणालीसँग मिलेर वर्षा गराउन सक्छ।

भारतबाहिर पनि देखियो मौसमी प्रभाव

अर्णवको प्रभाव भारतमा मात्र सीमित छैन। तर अन्य देशमा यसको असर कस्तो छ भन्ने विषयमा प्रत्यक्ष क्षति र अप्रत्यक्ष मौसमी प्रभावलाई छुट्याउन आवश्यक छ।

श्रीलङ्काको मौसम विभागलाई उद्धृत गर्दै त्यहाँका सञ्चारमाध्यमले अक्टोबर २८ मा अर्णव भारतको तटमा प्रवेश गरेसँगै श्रीलङ्काको मौसममा यसको प्रभाव क्रमशः कमजोर भएको जनाएका छन्। केही क्षेत्रमा वर्षा र स्थानीय रूपमा ४० देखि ५० किलोमिटर प्रतिघण्टासम्मको हावाको सम्भावना भने कायम थियो।  

नेपालमा चक्रवात नआए पनि वर्षा किन हुन सक्छ ?

नेपाल भारतको तटीय क्षेत्रभन्दा धेरै टाढा छ र यसको भूगोल समुद्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छैन। त्यसैले आन्ध्र प्रदेशको तटमा आएको चक्रवात नेपालमा त्यही शक्तिमा प्रवेश गर्ने होइन। नेपालले सामना गर्न सक्ने जोखिम मुख्यतः जलवाष्पको प्रवाह, कमजोर हुँदै गएको न्यून चापीय प्रणाली र पश्चिमी वायुसँगको अन्तरक्रियाबाट उत्पन्न हुने मौसम परिवर्तन हो।

बंगालको खाडीबाट आएको ओसिलो हावा अनुकूल वायुप्रवाह हुँदा भारतको पूर्वी तथा मध्य भाग हुँदै उत्तरतर्फ सर्न सक्छ। यस क्रममा चक्रवात कमजोर भए पनि त्यसले बोकेको जलवाष्प वायुमण्डलमा रहन सक्छ। त्यही जलवाष्प अन्य मौसमी प्रणालीसँग मिल्दा वर्षा गराउने सम्भावना हुन्छ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागको विशेष मौसमी सूचनालाई उद्धृत गर्दै राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणसम्बन्धी समाचारले अक्टोबर २९ देखि ३१ सम्म सतर्क रहन आग्रह गरेको छ। अक्टोबर ३० र ३१ मा कोशी, मधेश, बागमती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका धेरै स्थानमा मध्यम वर्षा र केही क्षेत्रमा भारी वर्षा हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। कर्णाली र सुदूरपश्चिमका केही स्थानमा पनि वर्षा हुन सक्ने र कतैकतै भारी वर्षाको सम्भावना रहेको उल्लेख छ। उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा भारी हिमपात, हिमआँधी र हिमपहिरोको जोखिम औँल्याइएको छ।

विशेषगरी नदी किनार, पहिरोको जोखिम भएका बस्ती, कमजोर सडक र पहाडी भिरालो क्षेत्रमा भारी वर्षा भएमा सतर्कता आवश्यक हुन्छ। हिमाली क्षेत्रमा हिमपात र हिमआँधीले दृश्यता घटाउन, बाटो अवरुद्ध गर्न र पदयात्रीलाई जोखिममा पार्न सक्छ।

काठमाडौँ उपत्यकासहित मध्यपहाडी क्षेत्रमा पनि मौसम बदलिएपछि दैनिक आवागमन, निर्माण कार्य र खुला स्थानमा हुने गतिविधिमा असर पर्न सक्छ। तर सबै ठाउँमा समान वर्षा हुने अनुमान गर्नु उचित हुँदैन; स्थानीय भूगोल र वर्षाको वितरण फरक हुन सक्छ।

 किसानका लागि जोखिम: पाकेको धान, भिजेको अन्न र ढिलो हुने खेतीपाती

नेपालका लागि अर्णवसँग सम्बन्धित मौसमी जोखिमको सबैभन्दा संवेदनशील पक्षमध्ये एक कृषि हो। कात्तिकको समयमा धेरै क्षेत्रमा धान पाक्ने, काट्ने, सुकाउने वा भित्र्याउने काम चलिरहेको हुन्छ। वर्षा लगातार भयो वा तीव्र हावासहित आयो भने खेतमा पाकेको धान ढल्ने, काटेको धान भिज्ने र सुकाउन राखिएको अन्नमा चिस्यान बढ्ने जोखिम हुन्छ।

काटेको धान खेतमै छाड्नु वा खुला ठाउँमा सुकाइराख्नु परेमा पानी परेपछि अन्नको गुणस्तर घट्न सक्छ। अत्यधिक चिस्यानले भण्डारणमा ढुसी लाग्ने सम्भावना पनि बढाउँछ। यसले किसानको बिक्री मूल्य घटाउन सक्छ र घरपरिवारको खाद्य सुरक्षामा समेत असर पार्न सक्छ।

त्यसैले किसानले स्थानीय मौसमको पछिल्लो पूर्वानुमान हेरेर सम्भव भएसम्म पाकेको धान काट्ने र सुरक्षित ठाउँमा भित्र्याउने योजना बनाउनुपर्छ। काटिसकेको धानलाई पानी नपस्ने ठाउँमा राख्ने, सुकाउन मिल्ने सुरक्षित व्यवस्था गर्ने र पशुचौपायाका लागि आवश्यक दाना तथा घाँस भिज्न नदिने तयारी उपयोगी हुन्छ।

तर सबै क्षेत्रमा धान काट्ने अवस्था समान हुँदैन। कतिपय ठाउँमा बाली पाकिसकेको हुन सक्छ भने अन्य ठाउँमा अझै खेतमै बढिरहेको हुन सक्छ। त्यसैले स्थानीय कृषि ज्ञान केन्द्र, पालिका र कृषि प्राविधिकको सल्लाहअनुसार निर्णय गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

पर्यटन, सडक र हवाई यातायातमा पर्ने असर

नेपालको हिमाली पर्यटन मौसममा निर्भर छ। अक्टोबर र नोभेम्बर धेरै पदयात्रा मार्गका लागि महत्त्वपूर्ण समय हुन्। यस अवधिमा वर्षा, हिमपात वा हिमआँधी आएमा पदयात्राको योजना प्रभावित हुन सक्छ, उचाइमा यात्रा गरिरहेका पर्यटक जोखिममा पर्न सक्छन् र उद्धार कार्य कठिन बन्न सक्छ।

नेपालका पदयात्रा व्यवसायीको संस्था ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपाल (टान) ले अर्णवको सम्भावित प्रभावलाई ध्यानमा राख्दै पदयात्री, गाइड र पर्यटकलाई सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ। पर्यटन विभागले कात्तिक ११ देखि १५ गतेसम्म भारी वर्षा, हिमपात र हिमपहिरोको जोखिम रहेको भन्दै पर्यटक तथा पर्वतारोहीलाई उच्च हिमाली क्षेत्रमा नजान आग्रह गरेको छ ।

प्रतिकूल मौसमले पदयात्रा र हिमाल आरोहण प्रभावित हुन सक्ने भएकाले विभागले यात्रा स्थगित गर्न तथा उच्च हिमाली क्षेत्रमा पुगिसकेका पदयात्री र पर्वतारोहीलाई सतर्कता अपनाउन अनुरोध गरेको छ । साथै, आधिकारिक निकायबाट जारी हुने मौसमसम्बन्धी अद्यावधिक सूचना हेरेर मात्र यात्रा योजना बनाउन आग्रह गरेको छ ।