अर्थमन्त्री फ्रान्स्वा-फिलिप स्याम्पेनका प्रवक्ता जोन फ्रागोसले भने, "विश्वव्यापी आर्थिक अस्थिरता र आपूर्ति शृङ्खलाका अवरोधहरूलाई चिर्दै सरकारले निर्यात बढाउन, नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्न र उत्पादकत्व वृद्धि गर्ने विभिन्न परियोजनाहरूमा लगानी बढाउने ठोस योजनाका साथ काम गरिरहेको छ।"
अर्थशास्त्रीहरूले भने अहिल्यै आत्तिहाल्नुपर्ने अवस्था नरहेको भन्दै सतर्क रहन सुझाव दिएका छन्। जीडीपीमा देखिएको सामान्य गिरावटलाई मध्यनजर गर्दा देशले लामो समयसम्म लम्बिने मन्दीको जोखिमलाई टार्न सक्ने सम्भावना बलियो छ।
एक गैर-पक्षीय आर्थिक थिंक ट्याङ्क 'सीडी होवे इन्स्टिच्युट' का अध्यक्ष जेरेमी क्रोनिक भन्छन्, "हामी मन्दीमा छौँ कि छैनौँ भनी कसैले प्राविधिक वर्गीकरण वा भविष्यवाणी गर्छ कि गर्दैन भन्ने कुराले मूल विषयलाई ओझेलमा पार्छ। यसको सोझो अर्थ हाम्रो अर्थतन्त्र हाल निकै कमजोर अवस्थामा छ भन्ने नै हो।"
२. बढ्दो मुद्रास्फीति र सर्वसाधारणको खल्तीमा परेको असर
धेरैजसो क्यानेडियालीहरूका लागि हाल जीवनयापनको बढ्दो खर्च नै सबैभन्दा ठूलो चिन्ताको विषय बनेको छ।
गैर-नाफामूलक अनुसन्धान संस्था 'एङ्गस रिड इन्स्टिच्युट' ले हालै गरेको एक सर्वेक्षणमा सहभागी करिब ६१ प्रतिशतले आवासको उपलब्धता, बढ्दो अपराध र अमेरिकी भन्सार महसुलभन्दा पनि बढ्दो महँगी आफ्नो मुख्य चिन्ताको विषय भएको बताएका थिए।
गत अप्रिलमा २.८ प्रतिशत रहेको मुद्रास्फीति मे महिनामा बढेर ३.२ प्रतिशत पुगेको छ। विशेष गरी इरान युद्धका कारण इन्धनको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यमा भएको वृद्धिसँगै पेट्रोलको भाउ आकाशिएपछि मुद्रास्फीति बढेको हो। यद्यपि, यो दर कोरोना महामारीपछि सन् २०२२ को गर्मी याममा ७ देखि ८ प्रतिशत पुगेको उच्च विन्दुको तुलनामा भने अझै धेरै कम हो।
विकसित तथा धनी राष्ट्रहरूमा मुद्रास्फीतिको यस्तै ढाँचा देखिएको छ। क्यानडाको मुद्रास्फीति दर प्रमुख युरोपेली अर्थतन्त्रहरूकै हाराहारीमा रहे पनि अमेरिकाको तुलनामा भने कमै हो।
युवा पुस्ताको आर्थिक मुद्दा उठाउने वकालत समूह 'जेनेरेसन स्क्विज' का संस्थापक एवं युनिभर्सिटी अफ ब्रिटिश कोलम्बियाका प्राध्यापक पल केर्शा भन्छन्, "बढ्दो महँगीले आम नागरिकलाई ठूलो चोट पुर्याएको कुरा स्पष्ट छ। हामी जब खाद्यान्न पसलमा पुग्छौँ वा इन्धनको बिल तिर्छौँ, तब यसको प्रत्यक्ष असर महसुस गर्छौँ।"
३. कतै सम्पत्तिमा वृद्धि, कतै ऋणको ठूलो बोझ
प्राध्यापक केर्शा बढ्दो आवास खर्चलाई 'तेस्रो प्रकारको मुद्रास्फीति' को संज्ञा दिन्छन्। यसले पुराना घरधनीहरूको सम्पत्ति र इक्विटी (Equity) त बढाएको छ, तर अर्कोतर्फ नयाँ तथा युवा पुस्तालाई घर किन्नै नसक्ने गरी बजारबाट बाहिर धकेलिदिएको छ।
उनका अनुसार क्यानडामा एकातर्फ यी कठिन वर्षहरूमा पनि राम्रो आम्दानी गरी थप सम्पत्ति आर्जन गर्ने वर्ग छ भने, अर्कोतर्फ खाद्यान्न र इन्धनको चर्को मूल्यसँग संघर्ष गरिरहेको वर्ग पनि छ।
जी-७ राष्ट्रहरूमध्ये क्यानाडाली घरपरिवारहरू हाल सबैभन्दा बढी ऋणको भारमा दबिएका छन्। यसको ठूलो हिस्सा घरजग्गा धितो ऋण (Mortgage Loan) ले ओगटेको छ। कतिपय विश्लेषकहरू यो ऋणले अन्ततः व्यक्तिगत सम्पत्ति (Net Worth) बढाउन मद्दत गर्ने तर्क गर्छन्, तर ऋणको बाँकी अंश भने अन्य उपभोग्य सामग्री र विविध खर्चका लागि लिइएको हो।
हालै गरिएको एउटा सर्वेक्षणले १० मध्ये सात जना क्यानेडियालीहरूले आफ्नो वर्तमान पारिवारिक आर्थिक अवस्थालाई 'राम्रो' वा 'धेरै राम्रो' भनी चित्रण गरेको देखाएको छ। तर, आफू कमजोर आर्थिक अवस्थामा रहेको बताउने बाँकी २७ प्रतिशत नागरिक भने आफ्नो आर्थिक भविष्यप्रति निकै निराशावादी देखिएका छन्।
सोही संस्थाको अर्को सर्वेक्षणअनुसार एक-तिहाइभन्दा बढी क्यानेडियालीहरूले हालको जीवनयापन खर्च धान्न निकै कठीन भइरहेको बताएका छन्। डेरामा बस्ने (भाडावाला) हरूका हकमा त यो दर ४५ प्रतिशतसम्म पुगेको छ। यसबाहेक, आफ्नै घर भएर पनि त्यसको किस्ता (मोर्टगेज) तिरिरहेका र वार्षिक १ लाख क्यानेडियन डलर (करिब ५३,४०० पाउन्ड) भन्दा कम आम्दानी भएका परिवारहरू समेत ठूलो आर्थिक दबाबमा छन्।
४. युवा वर्ग चर्को मर्कामा
क्यानडामा समग्र बेरोजगारी दर ६.६ प्रतिशत रहेको भए पनि युवा बेरोजगारी दर भने १३.४ प्रतिशत जति उच्च छ। यो दर जनवरीयता केही घटेको भए तापनि कोरोना महामारीअघिको औसत दर (करिब १० प्रतिशत) भन्दा अझै निकै बढी हो।
जेनेरेसन स्क्विजका केर्शा भन्छन्, "हामी यस्तो मोडमा आइपुगेका छौँ जहाँ अर्थतन्त्रले युवा पुस्ता र नवप्रवेशीहरूका लागि न्याय गर्न सकिरहेको छैन।"
अर्थतन्त्रलाई थप उत्पादक र सुदृढ बनाउने प्रधानमन्त्री कार्नीको योजनाले पूर्वाधार विकास र रक्षा क्षेत्रमा ठूलो लगानी भित्र्याए पनि यसले तत्काल गुजारा चलाउन संघर्ष गरिरहेका आम क्यानेडियालीलाई कुनै सहयोग नपुग्ने उनको तर्क छ।
प्रधानमन्त्री कार्नीले महँगीको चुनौतीलाई स्वीकार गर्दै हालै लक्षित क्यानेडियालीहरूका लागि एकपटक दिइने 'किराना तथा खाद्यान्न राहत' (Grocery Rebate) उपलब्ध गराएका छन्। यद्यपि, उनले आम जनतालाई केही समय धैर्य गर्न बारम्बार आग्रह गरिरहेका छन्।
"हाम्रो सरकारले अझ बलियो, लचिलो र आत्मनिर्भर क्यानेडियाली अर्थतन्त्रको जग बसाल्ने काम गरिरहेको छ," यसै महिनाको सुरुमा प्रधानमन्त्री कार्नीले भनेका थिए, "महत्त्वपूर्ण क्षेत्रमा लगानी वृद्धि, कार्यशैलीमा व्यापक परिवर्तन, ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरूको कार्यान्वयन र नयाँ व्यापारिक सम्झौताहरू गर्ने सरकारी नीतिहरू अब क्रमशः सुदृढ हुँदै गइरहेका छन्।"
उनको लिबरल (उदारवादी) सरकारले युरोप र एसियाभर व्यापारिक सम्बन्ध विस्तार गर्दै र प्रमुख पूर्वाधार परियोजनाहरूलाई तीव्रता दिएर आगामी दशकमा अमेरिकेतर्फ हुनेबाहेकको निर्यातलाई दोब्बर बनाउने लक्ष्य राखेको छ।
तर देशको सबैभन्दा ठूलो वित्तीय संस्था 'रोयल बैंक अफ क्यानडा' का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (CEO) डेभ म्याकेले यसै महिना ब्लूमबर्गद्वारा आयोजित एक अन्तर्क्रियामा चेतावनी दिँदै भने, "हामीसँग समय निकै कम छ। हामीले यी ठूला योजनाहरूमा तत्काल ठोस प्रगति देखाउन सक्नुपर्छ। लगानीकर्ताको पुँजी अधीर हुन्छ, र यसले जहाँ छिटो तथा सुरक्षित प्रतिफल पाउँछ, उतै पलायन हुन समय लगाउँदैन।"
सीडी होवे इन्स्टिच्युटका जेरेमी क्रोनिकले क्यानडाको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार अमेरिकासँगको व्यावसायिक अनिश्चिततालाई अर्थतन्त्रको अर्को मुख्य चुनौतीका रूपमा औंल्याएका छन्।
५. अमेरिकी व्यापार र ट्रम्प नीतिमा क्यानडाको निर्भरता
व्यवसायी जेम्स ह्वाइटका अनुसार अमेरिका-क्यानडा व्यापारिक टकरावले उनको पारिवारिक स्वामित्वमा रहेको 'वेलमास्टर' नामक कम्पनीमा गम्भीर धक्का पुर्याएको छ।
ओन्टारियोस्थित उनको यस उद्योगले खानी तथा ड्रिलिङका उपकरणहरू उत्पादन गर्छ। कम्पनीका अध्यक्ष एवं सीईओ रहेका ह्वाइटका अनुसार यसको कुल मुनाफाको ६० प्रतिशत हिस्सा अमेरिकी बजारको पहुँचमै निर्भर छ।
तर, गत वर्ष दुई देशबीच सुरु भएको 'एकअर्का विरुद्धको' (Tit-for-Tat) भन्सार युद्धका कारण उनको व्यवसायको बिक्री २० प्रतिशतले घटेको छ। स्टिलजन्य उत्पादनहरूमा अमेरिकाले लगाएको कर र त्यसको जवाफमा क्यानडाले लगाएको प्रतिशोधपूर्ण भन्सारका कारण उनको व्यवसाय नराम्ररी प्रभावित भएको छ।
उनले गुनासो गरे, "नयाँ जनशक्ति, प्रविधि र उन्नत उपकरणहरूमा लगानी गर्ने मेरो क्षमता अहिले ह्रास हुँदै गएको छ, जब कि मेरा विदेशी प्रतिस्पर्धीहरूले यस्तो समस्या झेल्नुपरेको छैन।"
विश्वको सबैभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र अमेरिकासँग सिमाना जोडिएका कारण अमेरिकी भन्सार नीतिको सीधा र गहिरो असर क्यानडामाथि पर्दछ। क्यानडाको कुल निर्यातको ७० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा अमेरिका जाने भएकाले दुवै देशका अर्थतन्त्रहरू एकापसमा गहिरोसँग जोडिएका छन्।
अमेरिका, क्यानडा र मेक्सिको बीचको स्वतन्त्र व्यापार सम्झौता (USMCA) अन्तर्गत अधिकांश सामानहरू भन्सारमुक्त भए पनि ह्वाइट हाउसले केही विशिष्ट क्षेत्रहरूमा नयाँ भन्सार महसुल थोपरेको छ। यसअन्तर्गत स्टिल, आल्मुनियम र तामामा १५ देखि ५० प्रतिशतसम्मको भन्सार शुल्क (जुन ह्वाइट जस्ता उद्यमीका लागि घातक सावित भयो) र सवारी साधनहरूमा २५ प्रतिशतसम्मको अतिरिक्त भन्सार लगाइएको छ।
थिंक ट्याङ्कका विश्लेषक क्रोनिक भन्छन्, "मुख्य कुरा के हो भने यस आर्थिक संकटले देश र उद्योगका विभिन्न क्षेत्रहरूलाई फरक-फरक रूपमा असर गरिरहेको छ। सवारी साधन उत्पादनका केन्द्र मानिने ओन्टारियोका ब्राम्प्टन र विन्डसर जस्ता क्षेत्रहरूमा यसको सबैभन्दा ठूलो धक्का पुगेको छ। स्टिल, आल्मुनियम र अटोमोबाइल क्षेत्रका कामदारहरूले यो पीडा टोरन्टो जस्ता ठूला सहरका कर्पोरेट कर्मचारीहरू भन्दा धेरै तीव्र र प्रत्यक्ष रूपमा भोगिरहेका छन्।"
क्यानडाको सरकार (ओटावा) यस्ता क्षेत्रगत भन्सार महसुल घटाउन र व्यापार सम्झौता (USMCA) को पुनरावलोकनका लागि अमेरिकासँग लगातार वार्तामा छ। यद्यपि, हालसम्म कुनै ठोस नतिजा निस्कन सकेको छैन, र क्यानाडाली व्यवसायीहरू भने नीतिगत निश्चितताको पर्खाइमा छन्।
कस्तो छ त क्यानडाको भविष्य?
क्रोनिकका अनुसार क्यानाडाली अर्थतन्त्रमा केही गम्भीर संरचनात्मक समस्याहरू छन्, जसले गर्दा व्यावसायिक स्थिरतामा बाधा पुगेको छ। विभिन्न प्रान्तहरूबीच कायम रहेका आन्तरिक व्यापार अवरोधहरू (जस्तै ट्रकिङका फरक-फरक नियम र छुट्टाछुट्टै व्यावसायिक इजाजतपत्र सम्बन्धी प्रावधान) र 'अप्रतिस्पर्धी' कर प्रणाली यसका उदाहरण हुन्।
यति हुँदाहुँदै पनि क्यानडासँग केही प्राकृतिक र आधारभूत सबल पक्षहरू कायमै छन्।
"यदि तपाईं आदर्श देशको परिकल्पना गर्नुहुन्छ भने– जहाँ शिक्षित जनशक्ति होस्, प्राकृतिक स्रोतसाधनले सम्पन्न होस् र धेरै जनसंख्याको चाप पनि नहोस् भन्ने चाहनुहुन्छ। क्यानडासँग यी सबै अद्भुत अवसरहरू छन्," क्रोनिकले टुङ्ग्याउँदै भने, "हामीले केवल यी अवसरहरू र क्षमताको सही उपयोग (अनलक) गर्न सक्नुपर्छ।"
