जब ४८ राष्ट्रहरू विश्वकपको उपाधिका लागि मैदानमा भिड्छन्, त्यही समयमा अर्को एउटा टोलीले पनि त्यत्तिकै कठिन यात्रा तय गरेर यहाँसम्म आइपुगेको हुन्छ—त्यो हो रेफ्रीहरूको टोली।
यस वर्षको विश्वकपका लागि ५२ रेफ्री, ८८ सहायक रेफ्री र ३० भिडियो सहायक रेफ्री (VAR) गरी कुल १७० जनाको टोली छनोट गरिएको छ। विश्वकपको इतिहासमै यो सबैभन्दा ठूलो टोली हो, किनभने यसपटक टोली संख्या विस्तार भएर ४८ पुगेको छ भने कुल १०४ खेलहरू खेलाइँदैछन्।
यी अधिकारीहरू ५० विभिन्न फिफा सदस्य राष्ट्रका हुन्। कतार विश्वकपदेखि सुरु भएको ऐतिहासिक कदमलाई निरन्तरता दिँदै यसपटक ६ जना महिला रेफ्रीलाई पनि समावेश गरिएको छ।
विश्वकपमा रेफ्रीको भूमिका कति चुनौतीपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा केही घटनाले देखाउँछन्। यसपटक अमेरिकामा प्रवेशाज्ञा (भिसा) सम्बन्धी समस्याका कारण एक सोमाली रेफ्री प्रतियोगिताबाट बाहिरिनु पर्यो भने उद्घाटन खेलमै तीनवटा रातो कार्ड देखाइयो। यस्तै, चीनको राष्ट्रिय टोली छनोट हुन नसकेपछि त्यहाँका प्रशंसकहरूले आफ्ना एकमात्र प्रतिनिधि रेफ्रीको समर्थनमा ऐक्यवद्धता जनाइरहेका छन्।
"यो मेरो पहिलो विश्वकप थियो—र दक्षिण कोरियाको पनि घरेलु मैदानमा पहिलो खेल। ५० हजार दर्शकको अविश्वसनीय कोलाहलका बीच मैदानमा उत्रनुको अनुभव बयान गर्न सकिँदैन," सन् २००२ को ब्राजिल र जर्मनीबीचको फाइनलका सहायक रेफ्री लेइफ लिन्डबर्ग सम्झन्छन्। "हामी सबैको सपना विश्वकपमा रेफ्री गर्ने हुन्छ, तर त्यो सपना पूरा गर्न मैदानको प्रदर्शन मात्र पर्याप्त छैन, व्यक्तिगत जीवनमा ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्छ।"
उनका अनुसार धेरै रेफ्रीहरूले आफ्नो करियरका लागि पारिवारिक सुख र समय बलिदान गरेका हुन्छन्। "धेरै रेफ्रीहरूको सम्बन्ध विच्छेद भएको छ, किनकि उनीहरूले आफ्नो व्यावसायिक जीवनलाई बढी प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ," सेवानिवृत्त लिन्डबर्ग भन्छन्।
छनोटको कडा प्रक्रिया
फिफाका अनुसार, यस विश्वकपका लागि छनोट प्रक्रिया कतार २०२२ सकिनेबित्तिकै सुरु भएको थियो। उम्मेदवारहरूले विभिन्न सेमिनारमा भाग लिने, कडा फिटनेस टेस्ट पास गर्ने र फिफाका अन्य प्रतियोगिताहरूमा अनुभव बटुल्नुपर्ने हुन्छ। फिफा समितिले विगत तीन वर्षको उनीहरूको घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनको सूक्ष्म मूल्याङ्कन गरेर मात्र अन्तिम नामावली तयार गर्छ।
२०१४ को विश्वकप फाइनलमा सहायक रेफ्री रहेका इटालीका रेनाटो फाभेरानी भन्छन्, "हरेक महत्त्वपूर्ण खेलमा हाम्रो मूल्याङ्कन गर्न पर्यवेक्षकहरू खटाइएका हुन्छन्। हाम्रो टोलीको काम गर्ने शैली र निर्णय गर्ने क्षमताको अन्य टोलीसँग तुलना गरिन्छ।"
विश्वकपको समयमा कुनै पनि रेफ्रीलाई आफ्नै देशको खेल खेलाउने अनुमति दिइँदैन। यसले स्वार्थको द्वन्द्वलाई रोक्छ। लिन्डबर्ग सम्झन्छन्, "हाम्रो देश स्वीडेन पराजित होस् भन्ने मलाई कहिलेकाहीँ लाग्थ्यो, किनभने यदि स्वीडेन सेमिफाइनल पुगेको भए मैले घर फर्किनुपर्ने हुन्थ्यो। स्वीडेन अन्तिम १६ बाट बाहिरिनु मेरा लागि भने अवसर बन्यो।"
फाइनलको त्यो विशेष पल
विश्वकपको फाइनल खेल सञ्चालन गर्न पाउनु कुनै पनि रेफ्रीका लागि भावनात्मक र गौरवपूर्ण क्षण हो। फाभेरानी सम्झन्छन्, "होटलको एउटा ठूलो हलमा सबै रेफ्रीहरू भेला भएका थियौं। फिफाका तत्कालीन अध्यक्ष सेप ब्लाटरले कागजको पाना हेर्दै जब मेरो नाम घोषणा गरे, त्यो मेरा लागि जीवनकै सबैभन्दा सुखद क्षण थियो। तर, खुसीसँगै ठूलो जिम्मेवारी र दबाब पनि महसुस भयो।"
मैदानभित्रको तयारी
प्रशंसकहरूले मैदानमा देख्ने निर्णयहरूका पछाडि हप्तौंको तयारी हुन्छ। रेफ्रीहरूले खेलका नियम मात्र होइन, भिड्ने दुवै टोलीका रणनीति र खेलाडीहरूको स्वभावको पनि अध्ययन गर्छन्। "कुन खेलाडी बढी आक्रामक छ, कसले बढी फाउल गर्छ भन्ने कुरा थाहा पाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ," फाभेरानी भन्छन्।
सन् २०१३ को पोर्चुगल र स्वीडेनबीचको खेलमा क्रिस्टियानो रोनाल्डो र ज्लाटन इब्राहिमोभिच जस्ता हस्तीहरूलाई नियन्त्रणमा राख्नु उनका लागि ठूलो परीक्षा थियो। "जब सिट्टी बज्छ, मैदानमा को ठूलो स्टार हो भन्ने कुराले अर्थ राख्दैन, त्यहाँ केवल ११ विरुद्ध ११ को प्रतिस्पर्धा हुन्छ," उनी थप्छन्।
प्रविधिको विकाससँगै सन् २०१८ बाट VAR प्रयोगमा आएको छ। तर, २०१४ को फाइनलमा जर्मनीका थोमस मुलरको १० सेन्टिमिटरको 'अफसाइड' पत्ता लगाउँदा फाभेरानीले आफ्नो नाङ्गो आँखाको निर्णय क्षमतालाई नै प्रमाणित गरेका थिए, जसको पछि निकै प्रशंसा भएको थियो।
तीन दशकको समर्पण र चुनौती
एउटा सामान्य लिगबाट विश्वकपको फाइनलसम्म पुग्न फाभेरानी र लिन्डबर्ग जस्ता रेफ्रीहरूलाई झण्डै ३० वर्ष लाग्यो। यस अवधिमा उनीहरूले आफ्नो कार्यालयको काम, कडा शारीरिक प्रशिक्षण र पारिवारिक समयबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्यो। धेरैजसो रेफ्रीहरू पूर्णकालीन कर्मचारी नहुने भएकाले उनीहरूले दोहोरो जिम्मेवारी निभाउनुपर्छ।
उमेरको चुनौती पनि उत्तिकै हुन्छ। आफूभन्दा १०-२० वर्ष कान्छा खेलाडीहरूसँगै मैदानमा दौडिन रेफ्रीहरूले खेलाडीहरूले भन्दा बढी शारीरिक अभ्यास गर्नुपर्ने हुन्छ।
बढ्दो दबाब र दुर्व्यवहार
आजको डिजिटल युगमा रेफ्रीहरूले प्रशंसक र अनलाइन माध्यमबाट ठूलो दुर्व्यवहारको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। 'रेफ्री अब्रोड' की अध्यक्ष डेनिएल कुर्सियो भन्छन्, "रेफ्रीहरूप्रति विश्वासको कमी हुनु चिन्ताको विषय हो। रेफ्री पनि मान्छे हुन्, उनीहरूबाट पनि गल्ती हुन सक्छ। तर, उनीहरूको इमानदारितामा शंका गर्नु हुँदैन।"
यति धेरै चुनौती, दबाब र व्यक्तिगत त्यागका बावजुद, यो भूमिका निकै सम्मानजनक छ। लिन्डबर्ग र फाभेरानी दुवै सहमत छन् कि रेफ्रीको कामले मानिसलाई धैर्यवान् र मानसिक रूपमा बलियो बनाउँछ। यो केवल खेल सञ्चालन मात्र होइन, जीवन जिउने कला र सीप सिक्ने एउटा महान् अवसर पनि हो।
