दिपेश ढकाल

नेपालको शेयर बजारमा लगानीकर्ताको सहभागिता पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेख्य रूपमा बढिरहेको छ । बैंक तथा वित्तीय संस्था, बीमा, लघुवित्त, जलविद्युत्, होटल तथा उत्पादनमूलक कम्पनीसम्म सर्वसाधारणको लगानी विस्तार हुँदै गएको छ ।

बचतलाई विभिन्न वित्तीय साधनमा विविधीकरण गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै जानु नेपाली लगानी संस्कारमा आएको महत्त्वपूर्ण परिवर्तन हो । गाउँघरमा सामान्य आर्थिक अवस्था भएका मानिसको हातमा समेत स्मार्टफोन पुगेको छ, सामाजिक सञ्जालमार्फत वित्तीय सूचना सहज रूपमा उपलब्ध भएको छ र विदेशमा रहेका नेपालीले समेत शेयर बजारमा लगानी गर्न थालेका छन् । यसले नेपाली समाजमा लगानी संस्कार विस्तार हुँदै गएको देखाउँछ । तर लगानीकर्ताको संख्या बढ्दै जानु मात्र पर्याप्त छैन । लगानी गर्ने तरिका र कम्पनी छनोट गर्ने क्षमता पनि परिपक्व हुन आवश्यक छ ।

नेपाली शेयर बजारमा अझै पनि धेरै लगानीकर्ता कम्पनीको वास्तविक वित्तीय अवस्थाभन्दा बजारमा चलेको हल्ला, सामाजिक सञ्जालमा आएको चर्चा, केही दिनको मूल्य वृद्धि वा विगतमा दिएको आकर्षक लाभांशबाट प्रभावित हुने गरेका छन् । कुनै कम्पनीले उच्च बोनस वा नगद लाभांश घोषणा गरेपछि त्यसको शेयर किन्न हतार गर्ने प्रवृत्ति सामान्यजस्तै बनेको छ । तर राम्रो लगानीकर्ताले कम्पनीले अघिल्लो वर्ष कति लाभांश दियो भन्ने प्रश्न मात्र गर्दैन । उसले कम्पनीको नाफा कहाँबाट आएको हो, त्यो नाफा आगामी वर्ष पनि कायम रहन्छ कि रहँदैन, वितरणयोग्य नाफा कति छ, खराब कर्जा वा दाबीको अवस्था कस्तो छ, पूँजी संरचना कस्तो छ र वर्तमान बजार मूल्यमा भविष्यको सम्भावित प्रतिफल कति छ भन्ने प्रश्न गर्छ । त्यसैले शेयर बजारमा लगानी गर्दा “कुन शेयर बढ्छ?” भन्दा “कुन कम्पनीले दीर्घकालमा वास्तविक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ?” भन्ने सोच विकास गर्नु आवश्यक छ ।

कुनै कम्पनीको नाफा बढेको छ भन्दैमा त्यो कम्पनी स्वतः उत्कृष्ट लगानी बन्छ भन्ने हुँदैन । नाफाको गुणस्तर र स्रोत अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । बैंकमा निक्षेप र कर्जा विस्तार, ब्याज आम्दानी, खराब कर्जा, वितरणयोग्य नाफा, पुँजी पर्याप्तता र प्रतिशेयर आम्दानी हेर्नुपर्छ । जीवन बीमामा बीमा कोष, बीमा शुल्क, लगानीबाट प्राप्त आम्दानी, दाबी भुक्तानी र दीर्घकालीन व्यवसायिक वृद्धि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । निर्जीवन बीमामा प्रिमियम बढ्दै गएको मात्र पर्याप्त हुँदैन, दाबीको भार, पुनर्बीमा र लगानी आम्दानीले वास्तविक नाफामा कस्तो प्रभाव पारेको छ भन्ने बुझ्नुपर्छ । जलविद्युतमा उत्पादन क्षमता, विद्युत् बिक्री, ऋणको भार र वित्तीय खर्चलाई हेर्नुपर्छ भने होटलमा सम्पत्ति, सञ्चालन आम्दानी, पर्यटक आगमन र व्यवसायिक स्थायित्व महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यसैले आजको नाफा मात्र होइन, भोलिको नाफा सिर्जना गर्ने क्षमता नै वास्तविक लगानीको आधार हो ।

लाभांशको विषयमा पनि नेपाली लगानीकर्ताले केही आधारभूत कुरा बुझ्न आवश्यक छ । कम्पनीले २० प्रतिशत लाभांश दियो भन्दैमा लगानीकर्ताले आफ्नो लगानीमा २० प्रतिशत प्रतिफल पाउँछ भन्ने हुँदैन । सामान्यतया लाभांश अंकित मूल्यका आधारमा गणना हुन्छ । १०० रुपैयाँ अंकित मूल्यको शेयरमा २० प्रतिशत लाभांश भनेको २० रुपैयाँ हो । तर लगानीकर्ताले त्यो शेयर बजारमा ५०० रुपैयाँमा किनेको छ भने २० रुपैयाँको नगद लाभांश उसको वास्तविक खरिद मूल्यमा चार प्रतिशत मात्र हुन्छ । त्यसैले लाभांश प्रतिशतभन्दा लाभांश उपज हेर्नु बढी उपयोगी हुन्छ । बोनस शेयरलाई पनि तत्काल नगद आम्दानीका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । बोनसले शेयर संख्या बढाउँछ तर बजार मूल्य समायोजन हुने भएकाले लगानीकर्ताको सम्पत्ति तत्काल त्यही अनुपातमा बढ्दैन । कम्पनीको भविष्यको नाफा बढ्दै गएमा मात्र बोनस शेयरले वास्तविक सम्पत्ति निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ ।

बैंकिङ क्षेत्र नेपाली शेयर बजारको महत्त्वपूर्ण आधार हो । ठूलो निक्षेप, कर्जा र व्यवसायिक आकार भएका कारण वाणिज्य बैंकको नाफाले समग्र बजारको मनोविज्ञानमा प्रभाव पार्छ । स्थापित बैंकहरूमा नबिल बैंक, एभरेस्ट बैंक, स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंक र ग्लोबल आइएमई बैंकलाई फरक–फरक आधारमा अध्ययन गर्न सकिन्छ । नबिल बैंकको बलियो पक्ष केवल नाफा होइन, यसको व्यवसायिक आकार, ब्रान्ड, ग्राहक आधार, पूँजी संरचना र लाभांश इतिहास पनि हुन् । एभरेस्ट बैंक विगतको बोनस तथा नगद लाभांश वितरण र बलियो व्यवसायिक आधारका कारण लाभांश केन्द्रित लगानीकर्ताका लागि आकर्षक हुन सक्छ । स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंक नगद लाभांश र संस्थागत गुणस्तरका कारण महत्त्वपूर्ण नाम हो भने ग्लोबल आइएमई बैंकको ठूलो निक्षेप आधार, कर्जा पोर्टफोलियो र देशव्यापी व्यवसायिक पहुँच यसको मुख्य शक्ति हुन् । तर यीमध्ये कुनै कम्पनी राम्रो छ भन्दैमा जुनसुकै मूल्यमा खरिद गर्नु उचित हुँदैन । कम्पनीको गुणस्तरसँगै खरिद मूल्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

विकास बैंक क्षेत्रमा भने पछिल्लो चौथो त्रैमासिक नतिजापछि गरिमा विकास बैंक विशेष ध्यान दिनुपर्ने कम्पनीका रूपमा देखिएको छ । आ.व. २०८२/८३ मा यसको खुद नाफा करिब ३५.३४ प्रतिशतले बढेर रु. १.६९ अर्ब पुगेको र प्रतिशेयर आम्दानी रु. २८.०४ पुगेको तथ्यले आम्दानी क्षमतामा उल्लेख्य सुधार भएको संकेत गर्छ । कर्जा तथा निक्षेप दुवैमा वृद्धि भएको छ । नाफा वृद्धि, उच्च प्रतिसेयर आम्दानी र व्यवसाय विस्तारलाई एकसाथ हेर्दा विकास बैंक समूहमा गरिमालाई सन्तुलित विकल्पका रूपमा लिन सकिन्छ । कामना सेवा विकास बैंकलाई नाफा वृद्धि र लागतकोषमा सुधारका कारण दोस्रो तहमा अध्ययन गर्न सकिन्छ भने साङ्ग्रिला डेभलपमेन्ट बैंकको चौथो त्रैमासिक नाफा पनि उल्लेखनीय रहेको भए तापनि खराब कर्जा र नाफाको गुणस्तरलाई थप निगरानी गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

मुक्तिनाथ विकास बैंकलाई पनि विकास बैंक क्षेत्रमा बेवास्ता गर्न मिल्दैन । अघिल्लो आर्थिक वर्षको चौथो त्रैमासिक विवरणमा बैंकले करिब रु. १ अर्ब ५४ करोड खुद नाफा र करिब रु. १ अर्ब ४६ करोड वितरणयोग्य नाफा कमाएको थियो । प्रतिशेयर आम्दानी रु. २१ भन्दा माथि रहनु, खराब कर्जा करिब २.७५ प्रतिशतको आसपास रहनु र पूँजी पर्याप्तता नियामकीय आवश्यकताभन्दा माथि रहनु सकारात्मक पक्ष हुन् । आ.व. २०८१/८२ मा मुक्तिनाथले १३.५३ प्रतिशत बोनस शेयर र कर प्रयोजनसहित करिब ४.६७ प्रतिशत नगद लाभांश गरी कुल १८.२० प्रतिशत लाभांश स्वीकृत गरेको थियो । तर विगतको लाभांशलाई भविष्यको ग्यारेन्टीका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । आगामी लाभांशका लागि नयाँ आर्थिक वर्षको वितरणयोग्य नाफा, नियामकीय व्यवस्था, पुँजी आवश्यकता र सञ्चित कोष निर्णायक हुनेछन् ।

लघुवित्त क्षेत्रमा भने लगानीकर्ताले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ । विगतमा उच्च लाभांशका कारण लघुवित्त कम्पनीहरू निकै लोकप्रिय बने पनि अहिले खराब कर्जा, ऋण असुली, पुनर्संरचना गरिएको कर्जा र नियामकीय दबाबजस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । छिमेक लघुवित्त स्थापित व्यवसायिक आधार र लामो लाभांश इतिहासका कारण अध्ययनयोग्य कम्पनी हो । आ.व. २०८१/८२ का लागि यसले १२.५ प्रतिशत बोनस र १२.५ प्रतिशत नगद गरी कुल २५ प्रतिशत लाभांश दिएको तथ्यले यसको विगतको लाभांश क्षमतालाई देखाउँछ । तर आगामी दिनमा त्यही स्तरको लाभांश दोहोरिन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन । लघुवित्तको भविष्य मूल्यांकन गर्दा नाफाभन्दा पनि ऋणको गुणस्तर र असुली क्षमता महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

छिमेकसँगै साना किसान विकास लघुवित्त र स्वावलम्बन लघुवित्त पनि अध्ययन गर्न सकिने कम्पनी हुन् । सानाकिसान ठूलो र स्थापित संस्था हो भने स्वावलम्बनको व्यवसायिक आकार, कर्जा लगानी, बचत, ग्राहक संख्या र शाखा सञ्जाल उल्लेखनीय रहेको कम्पनीको आफ्नै तथ्यांकले देखाउँछ । तर लघुवित्तमा उच्च प्रतिशेयर आम्दानी वा पुरानो लाभांश इतिहास मात्र हेरेर लगानी गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । यदि खराब कर्जा बढ्दै गएको छ, ऋण असुली कमजोर हुँदै गएको छ वा पुनर्संरचित कर्जाको भार बढिरहेको छ भने आजको नाफा भविष्यमा दबाबमा पर्न सक्छ । त्यसैले लघुवित्तमा लाभांशभन्दा ऋणको गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिनु बुद्धिमानी हुन्छ ।

जलविद्युत् क्षेत्रमा लगानीकर्ताका लागि स्थिरता र वृद्धि दुई फरक रणनीति देखिन्छन् । लाभांश र तुलनात्मक स्थिरतालाई प्राथमिकता दिने लगानीकर्ताका लागि चिलिमे हाइड्रोपावर आकर्षक विकल्पका रूपमा हेर्न सकिन्छ । यसको स्थापित आयोजना र सञ्चालन इतिहासले नयाँ तथा उच्च जोखिमयुक्त आयोजनाको तुलनामा फरक प्रकृतिको आधार दिन्छ । नियमित विद्युत् उत्पादन र आम्दानी हुने भएकाले दीर्घकालीन लाभांश क्षमताको दृष्टिले चिलिमे महत्त्वपूर्ण कम्पनी बन्न सक्छ ।

माउन्टेन इनर्जी नेपाल भने वृद्धि सम्भावनालाई प्राथमिकता दिने लगानीकर्ताका लागि अध्ययनयोग्य देखिन्छ । आ.व. २०८२/८३ को चौथो त्रैमासिकमा यसको खुद नाफा २७७.६८ प्रतिशतले बढेर रु. ४२.५९ करोड पुगेको, विद्युत् बिक्री आम्दानी १८.१० प्रतिशत बढेको र वित्तीय खर्च १५.२९ प्रतिशत घटेको थियो । प्रतिशेयर आम्दानी रु. १८.४० पुगेको तथ्यले यसको सुधारिएको आम्दानी क्षमतालाई देखाउँछ । यस अर्थमा लाभांश तथा स्थिरता चाहनेले चिलिमे र वृद्धि चाहनेले माउन्टेन इनर्जीलाई प्राथमिक अध्ययनमा राख्न सक्छ ।

होटल क्षेत्रमा सोल्टी होटल सबैभन्दा स्थापित नाममध्ये एक हो । बलियो ब्रान्ड, ठूलो सम्पत्ति आधार, लामो सञ्चालन इतिहास र निरन्तर लाभांश वितरण यसको प्रमुख शक्ति हुन् । आ.व. २०८१/८२ मा यसको कुल लाभांश ३१.५८ प्रतिशत थियो र विगत १३ वर्षको औसत वितरण करिब ३६ प्रतिशत रहेको तथ्यले यसको लाभांश इतिहास आकर्षक देखाउँछ । तर यही ठाउँमा लगानीकर्ताले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ—राम्रो कम्पनी र राम्रो मूल्यमा उपलब्ध कम्पनी एउटै कुरा होइन । उपलब्ध तथ्यांकमा यसको प्रतिशेयर आम्दानी तुलनात्मक रूपमा कम र मूल्य आम्दानी अनुपात करिब ८० गुणासम्म पुगेको देखिएको थियो । त्यसैले सोल्टी बलियो कम्पनी भए पनि महँगो मूल्यमा खरिद गर्दा भविष्यको प्रतिफल कमजोर हुन सक्छ । तारागाउँ रिजेन्सी होटलको आकर्षण यसको सम्पत्ति र होटल व्यवसायको सम्भावित सुधार हो, तर यसको नाफा स्थायित्व सोल्टीजत्तिकै बलियो देखिँदैन । ओरियन्टल होटल पनि राम्रो ब्रान्ड र सम्पत्ति भएको कम्पनी भए पनि नाफा तथा प्रतिफलको स्थायित्वलाई निरन्तर निगरानी गर्नुपर्छ ।

बीमा क्षेत्रलाई पनि दीर्घकालीन लगानीको दृष्टिले हेर्न सकिन्छ । जीवन बीमा कम्पनीमा नेपाल लाइफ विशेष ध्यान दिनुपर्ने कम्पनी हो । ठूलो बीमा कोष, व्यापक व्यवसायिक पहुँच, बलियो ब्रान्ड र लामो बजार उपस्थितिले यसलाई संस्थागत रूपमा बलियो बनाएको छ । उपलब्ध तथ्यांकअनुसार यसको बीमा कोष रु. २६५ अर्बभन्दा माथि पुगेको थियो । आ.व. २०८१/८२ मा कम्पनीले ५ प्रतिशत बोनस शेयर र १६.०५ प्रतिशत नगद गरी करिब २१.०५ प्रतिशत कुल लाभांश वितरण गरेको थियो । यसले दीर्घकालीन लगानीकर्ताका लागि यसको आधार बलियो देखाउँछ । तर पछिल्लो त्रैमासिक नाफामा आएको गिरावटलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । ठूलो बीमा कोष र प्रिमियम वृद्धि सकारात्मक भए पनि नाफा किन घट्यो भन्ने विषय बुझ्नु आवश्यक छ ।

नेपाल लाइफसँगै आइएमई लाइफ इन्स्योरेन्सलाई वृद्धि सम्भावनाका दृष्टिले अध्ययन गर्न सकिन्छ । यसको बीमा कोष तथा शुद्ध बीमा शुल्क आम्दानीमा उल्लेख्य वृद्धि देखिएको छ । यसले व्यवसाय विस्तार भइरहेको संकेत दिन्छ । ठूलो कम्पनी सधैँ उच्च दरमा बढ्छ भन्ने हुँदैन । साना तथा मध्यम आकारका कम्पनीले उच्च दरमा व्यवसाय विस्तार गर्न सकेमा तिनीहरूमा पूँजीगत वृद्धिको सम्भावना पनि रहन्छ । तर त्यस्तो सम्भावनासँग जोखिम पनि जोडिएको हुन्छ । त्यसैले नेपाल लाइफलाई स्थिरता र आकार तथा आइएमई लाइफलाई वृद्धि सम्भावनाको कोणबाट हेर्न सकिन्छ ।

निर्जीवन बीमामा नेको इन्स्योरेन्सको लामो व्यवसायिक इतिहास, बजार उपस्थिति र लाभांश इतिहास सकारात्मक पक्ष हुन् । आ.व. २०८१/८२ का लागि कम्पनीले ३ प्रतिशत बोनस र करिब १२.७९ प्रतिशत नगद गरी कुल करिब १५.७९ प्रतिशत लाभांश प्रस्ताव गरेको थियो । तर पछिल्लो त्रैमासिक नाफामा ५५ प्रतिशतभन्दा बढी गिरावट देखिएको तथ्यलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ । दाबीको भार बढ्नु यसको नाफामा दबाबको एउटा महत्त्वपूर्ण कारण हो । यदि असाधारण दाबीको दबाब सामान्य अवस्थामा फर्कियो र प्रिमियम तथा लगानी आम्दानी बलियो रह्यो भने नाफा पुनरुत्थान हुन सक्छ । यस अर्थमा नेकोलाई तत्काल उच्च वृद्धिको कम्पनीभन्दा नाफा सुधारको सम्भावना भएको मूल्य लगानीका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ ।

सिद्धार्थ प्रिमियर इन्स्योरेन्सको विगतको २५ प्रतिशत नगद लाभांशले लाभांश खोज्ने लगानीकर्ताको ध्यान आकर्षित गर्नु स्वाभाविक हो । तर पछिल्लो त्रैमासिकमा नाफा ९० प्रतिशतभन्दा बढी घटेको तथ्यलाई बेवास्ता गरेर विगतको लाभांश दोहोरिन्छ भन्ने अपेक्षा गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ । शिखर इन्स्योरेन्सको प्रिमियम संकलन, बजार पहुँच र ब्रान्ड बलियो भए पनि नाफा तथा लाभांश संरचनामा देखिएका परिवर्तनलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ । त्यसैले निर्जीवन बीमा क्षेत्रमा कम्पनीको नामभन्दा पनि हालको नाफा, दाबीको अवस्था, मूल्यांकन र भविष्यको कमाइ महत्वपूर्ण हुन्छ ।

नेपाली लगानीकर्ताले शेयरको बजार मूल्यलाई मात्र आधार बनाएर सस्तो र महँगो छुट्याउने गल्ती पनि गर्नु हुँदैन । २०० रुपैयाँको शेयर सस्तो र ८०० रुपैयाँको शेयर महँगो भन्ने सोच आर्थिक रूपमा सही होइन । यदि २०० रुपैयाँको सेयरले ५ रुपैयाँ प्रतिशेयर आम्दानी गर्छ भने मूल्य आम्दानी अनुपात ४० गुणा हुन सक्छ । अर्कोतर्फ ८०० रुपैयाँको शेयरले ५० रुपैयाँ प्रतिशेयर आम्दानी गर्छ भने मूल्य आम्दानी अनुपात १६ गुणा मात्र हुन सक्छ । त्यसैले बजार मूल्यलाई प्रतिशेयर आम्दानीसँग, बजार मूल्यलाई बुक भ्यालुसँग र लाभांशलाई खरिद मूल्यसँग तुलना गर्नुपर्छ । यही आधारमा मात्र कम्पनी सस्तो वा महँगो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ ।

बजारमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव पनि पछिल्लो समय निकै बढेको छ । कुनै शेयरमा अपरेटर लागेको, कुनै समूहले मूल्य बढाउने, कम्पनीले असाधारण बोनस दिने वा केही दिनमा शेयर दोब्बर हुनेजस्ता चर्चा नियमित रूपमा हुने गर्छन् । तर कारोबार रकम बढ्नु कम्पनीको गुणस्तरको प्रमाण होइन । त्यस्तै, कम कारोबार भएको कम्पनी कमजोर नै हुन्छ भन्ने पनि हुँदैन । वास्तविक लगानीकर्ताले सामाजिक सञ्जालको हल्लाभन्दा कम्पनीको आधिकारिक वित्तीय विवरण, नेपाल राष्ट्र बैंक, नेपाल बीमा प्राधिकरण, नेपाल स्टक एक्सचेन्ज तथा कम्पनीका आधिकारिक सूचनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । बजारको हल्लाले केही दिन मूल्यलाई प्रभावित गर्न सक्छ, तर कम्पनीको वास्तविक वित्तीय प्रदर्शनले दीर्घकालीन मूल्य निर्धारण गर्छ ।

शेयर बजारमा सफल लगानीका लागि धैर्य अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । धेरै लगानीकर्ता कम्पनीको गुणस्तरभन्दा प्रवेश र निकासको सही समय खोज्नमा बढी केन्द्रित हुन्छन् । तर दीर्घकालीन लगानीकर्ताका लागि कम्पनीको व्यवसाय र खरिद मूल्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ । राम्रो कम्पनी उचित मूल्यमा किन्न सकियो भने केही समय बजार घटे पनि धैर्य गर्न सकिन्छ । तर कमजोर कम्पनी महँगो मूल्यमा खरिद गरियो भने बजार बढ्दा पनि अपेक्षित प्रतिफल नआउन सक्छ । लगानीकर्ताले आफूलाई एउटा सरल प्रश्न सोध्न सक्छ—यदि यो शेयरको कारोबार एक वर्ष बन्द भयो भने के म कम्पनीको व्यवसाय र नाफाको आधारमा यो शेयर राखिरहन सक्छु? यदि उत्तर सकारात्मक छ भने लगानीको आधार बलियो हुन सक्छ । यदि उत्तर केवल भोलि मूल्य बढ्छ भन्नेमा आधारित छ भने त्यो लगानीभन्दा बढी सट्टेबाजी हुन सक्छ ।

उपलब्ध वित्तीय विवरण, नाफा वृद्धि, लाभांश इतिहास, व्यवसायिक स्थायित्व र भविष्यको सम्भावनालाई समग्र रूपमा हेर्दा विकास बैंकतर्फ गरिमा विकास बैंक, लघुवित्ततर्फ छिमेक लघुवित्त, जलविद्युततर्फ चिलिमे हाइड्रोपावर र होटलतर्फ सोल्टी होटललाई आफ्नो प्रारम्भिक अध्ययनको सूचीमा राख्न सकिन्छ । यदि लगानीकर्ताको प्राथमिकता लाभांशभन्दा पूँजीगत वृद्धि हो भने माउन्टेन इनर्जी जस्ता उच्च वृद्धि सम्भावना भएका कम्पनीलाई पनि ध्यान दिन सकिन्छ । सारांशमा गरिएको समग्र मूल्यांकनमा गरिमा विकास बैंक र छिमेक लघुवित्त अग्रस्थानमा तथा चिलिमे र सोल्टी त्यसपछि राखिएका छन् ।

तर यहाँ सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने कुनै पनि कम्पनीलाई “सधैँ किन्नुहोस्” भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन । राम्रो कम्पनीको शेयर पनि अत्यधिक मूल्यमा पुगेको छ भने लगानीकर्ताको अपेक्षित प्रतिफल घट्न सक्छ । त्यसैले चौथो त्रैमासिकको नतिजा मात्र हेरेर लगानी गर्नु पर्याप्त हुँदैन । वर्तमान बजार मूल्य, प्रतिशेयर आम्दानी, बुकभ्यालु, मूल्य आम्दानी अनुपात, लाभांश र भविष्यको आम्दानी क्षमतालाई जोडेर प्रवेश मूल्य निर्धारण गर्नुपर्छ ।

अन्ततः शेयर बजारमा सफल लगानी भविष्य ठ्याक्कै अनुमान गर्ने खेल होइन । यो सही कम्पनी पहिचान गर्ने, उचित मूल्य पर्खने, जोखिम व्यवस्थापन गर्ने र धैर्य राख्ने प्रक्रिया हो । लाभांशले लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न सक्छ, तर दिगो नाफाले सम्पत्ति निर्माण गर्छ । बोनसले शेयर संख्या बढाउन सक्छ, तर कम्पनीको व्यवसायिक वृद्धि नै वास्तविक मूल्य सिर्जनाको आधार हो । सामाजिक सञ्जालको हल्लाले केही दिन मूल्य बढाउन सक्छ, तर बलियो वित्तीय आधारले मात्र वर्षौँसम्म लगानीकर्ताको विश्वास कायम राख्न सक्छ ।

त्यसैले आजको नेपाली शेयर बजारमा लगानीकर्ताले “कुन शेयर बढ्छ?” भन्ने प्रश्नबाट माथि उठेर “कुन कम्पनीले आगामी पाँचदेखि दस वर्षमा वास्तविक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ?” भन्ने प्रश्न सोध्न आवश्यक छ । गरिमा विकास बैंक, मुक्तिनाथ विकास बैंक, छिमेक लघुवित्त, सानाकिसान विकास लघुवित्त, चिलिमे हाइड्रोपावर, माउन्टेन इनर्जी, सोल्टी होटल, नेपाल लाइफ, आइएमई लाइफ र नेको इन्स्योरेन्सजस्ता कम्पनीहरू फरक–फरक लगानी उद्देश्यका लागि अध्ययन गर्न सकिने नाम हुन् । तर अन्तिम निर्णय कम्पनीको नामका आधारमा होइन, कम्पनीको वित्तीय स्वास्थ्य र खरिद मूल्यका आधारमा हुनुपर्छ ।

लगानीकर्ताको मूल मन्त्र सरल हुनुपर्छ—कम्पनी बुझौँ, नाफा बुझौँ, मूल्य बुझौँ, जोखिम बुझौँ अनि मात्र लगानी गरौँ । बजार घट्दा डराएर बेच्ने र बजार बढ्दा हतारमा किन्नेभन्दा राम्रो कम्पनीलाई उचित मूल्यमा खरिद गरेर दीर्घकालीन दृष्टिकोण राख्ने लगानीकर्ता नै अन्ततः सफल हुने सम्भावना बढी हुन्छ । शेयर बजारलाई छिटो पैसा कमाउने माध्यमका रूपमा होइन, बलियो व्यवसायमा साझेदार बन्ने माध्यमका रूपमा बुझ्न सकियो भने मात्र यसले दीर्घकालीन सम्पत्ति निर्माणमा वास्तविक योगदान पुर्याउन सक्छ ।

आजको लगानीकर्ताका लागि सबैभन्दा ठूलो अवसर सस्तो शेयर खोज्नु होइन, उचित मूल्यमा गुणस्तरीय कम्पनी खोज्नु हो । लाभांशको लोभभन्दा नाफाको गुणस्तर, मूल्यको चमकभन्दा व्यवसायको आधार र बजारको हल्लाभन्दा तथ्यांकलाई प्राथमिकता दिने लगानी संस्कार विकास गर्न सकियो भने नेपाली शेयर बजारमा जोखिम व्यवस्थापन गर्दै दीर्घकालीन सम्पत्ति निर्माण गर्न सकिन्छ । यही नै परिपक्व लगानीको बाटो हो ।