सुवास निरौला 
अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को आर्थिक सर्वेक्षण सङ्घीय संसद्‌मा पेस गरेका छन्। यो रिपोर्टले नेपालको पूँजी बजारको विरोधाभासपूर्ण अवस्थालाई उजागर गरेको छ। 

एकातर्फ प्राथमिक बजारमा ऐतिहासिक सुधार देखिएको छ। अर्कोतर्फ दोस्रो बजार भने निकै सङ्कुचित हुँदै गएको छ। यो सर्वेक्षणले पूँजी बजारको वास्तविक समस्यालाई देखाएको छ। शेयर बजारका धेरै सूचकहरू सकारात्मक भए पनि कारोबार रकममा भारी गिरावट आएको छ। लगानीकर्ताको सङ्ख्या बढे पनि बजारको गति सुस्त देखिएको छ। यो विषय अहिलेको अर्थतन्त्रका लागि ठुलो चुनौती बनेको हो। सरकारले यो रिपोर्टमार्फत बजारको यथार्थ चित्रण गर्ने प्रयास गरेको छ। पूँजी बजारलाई अर्थतन्त्रको ऐना मानिन्छ। तर ऐनामा देखिएको तस्बिर भने निकै चिन्ताजनक छ। दोस्रो बजारमा आएको यो गिरावटले समग्र वित्तीय क्षेत्रलाई नै प्रभावित पार्ने देखिएको छ। सरकारले यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।

पूँजी बजारको वर्तमान अवस्था र नेप्सेको सङ्कुचन

आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ अनुसार शेयर बजारको दोस्रो बजार निकै कमजोर बनेको छ। सर्वेक्षण अवधि अर्थात् २०८२ फागुन मसान्तसम्म दोस्रो बजारमा  १० खर्ब २८ अर्ब ४७ करोडको मात्र कारोबार भएको छ। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा यस्तो कारोबार  १४ खर्ब ६५ अर्ब ६६ करोड भएको थियो। यसरी हेर्दा कारोबार रकममा ठुलो सङ्कुचन आएको प्रस्ट हुन्छ। बजारमा शेयर किनबेच गर्ने क्रम निकै घटेको छ। यो तथ्याङ्कले लगानीकर्ताको सक्रियता घटेको सङ्केत गर्दछ। दैनिक कारोबार रकम पनि अघिल्लो वर्षको तुलनामा निकै कम छ। अघिल्लो वर्ष औसत दैनिक कारोबार  ९ अर्ब ८३ करोड थियो। यो वर्ष यस्तो कारोबार घटेर  ७ अर्ब ४५ करोडमा खुम्चिएको छ। लगानीकर्ताले शेयर बजारमा पैसा हाल्न डराएको यो तथ्याङ्कले देखाउँछ। बजारमा तरलता भए पनि लगानीको वातावरण नबनेको देखिन्छ। कारोबार सङ्ख्यामा आएको यो गिरावटले बजारको भविष्यमाथि प्रश्न उठाएको छ।

फागुनपछिको गिरावट र वर्तमान सूचकाङ्क

आर्थिक सर्वेक्षणले २०८२ फागुन मसान्तसम्मको मात्र तथ्याङ्क समेटेको छ। त्यस बेला नेप्से सूचकाङ्क २८२०.४५ विन्दुमा थियो। तर अहिलेको अवस्था झनै खराब देखिएको छ। हिजोको बजार २७७७.७१ विन्दुमा आएर बन्द भएको छ। फागुन मसान्तको तुलनामा अहिले नेप्से सूचकाङ्क ४२.७४ विन्दुले घटिसकेको छ। सर्वेक्षणले राम्रो देखाएको सूचक पनि अहिले थप सङ्कुचित भएको छ। यसले बजार निरन्तर ओरालो लागिरहेको पुष्टि गर्दछ। फागुनपछिको दुई महिनामा बजारले आफ्नो लय गुमाएको छ। ४२ विन्दुको यो गिरावटले लगानीकर्ताको अर्बौ रुपैयाँ गुमेको छ। यसले गर्दा शेयर बजारमा थप त्रास फैलिएको छ। सरकारले फागुनपछिको यो अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। बजेट निर्माण गर्दा यो पछिल्लो गिरावटलाई आधार मान्नुपर्छ। तथ्याङ्क पुरानो भए पनि बजारको घाउ भने ताजा छ।

प्राथमिक बजारको प्रगति र दोस्रो बजारको चुनौती

प्राथमिक बजारमा भने यो वर्ष निकै ठुलो प्रगति भएको छ। चालु आर्थिक वर्षको फागुनसम्म धितोपत्रको प्राथमिक बजारमार्फत  ५४ अर्ब १६ करोड पूँजी परिचालन भएको छ। अघिल्लो वर्ष यस्तो परिचालन २४ अर्ब ९२ करोड मात्र थियो। प्राथमिक बजारमा ११७ प्रतिशतको भारी वृद्धि देखिएको छ। नयाँ शेयर निष्कासन गर्ने कम्पनीहरूको सङ्ख्या बढेको छ। सर्वसाधारणले आईपीओमा निकै उत्साहका साथ लगानी गरेका छन्। तर प्राथमिक बजारमा आएको यो उत्साह दोस्रो बजारमा टिक्न सकेको छैन। आईपीओ भरेर शेयर पाउनेहरूले दोस्रो बजारमा कारोबार गर्न रुचि देखाएका छैनन्। नयाँ पूँजी परिचालन भए पनि पुरानो लगानी जोखिममा परेको छ। प्राथमिक बजारबाट पूँजी जुट्नु राम्रो पक्ष हो। तर दोस्रो बजार सङ्कुचित हुनु भनेको पूँजीको तरलतामा समस्या आउनु हो। यो विरोधाभासले बजारको सुशासनमा पनि प्रश्न उठाएको छ। कम्पनीहरूले पूँजी त जुटाएका छन्। तर लगानीकर्ताले प्रतिफल पाउने निश्चितता छैन।

लगानीकर्ताको सङ्ख्या र अनलाइन कारोबारको स्थिति

शेयर बजारमा जोडिने नागरिकको सङ्ख्या भने हरेक वर्ष बढिरहेको छ। २०८२ फागुनसम्म डिम्याट खाता खोल्नेको सङ्ख्या ७६ लाख ३९ हजार पुगेको छ। यो नेपालको कुल जनसङ्ख्याको २६ प्रतिशत हो। अघिल्लो वर्ष यस्तो सङ्ख्या ६९ लाख ९७ हजार मात्र थियो। यस्तै अनलाइनमार्फत शेयर कारोबार गर्नेहरूको सङ्ख्या पनि बढेको छ। अहिले ३१ लाख ८२ हजारभन्दा बढीले अनलाइन कारोबारको सुविधा लिएका छन्। अघिल्लो वर्ष यस्तो सङ्ख्या २५ लाख ४९ हजार मात्र थियो। लगानीकर्ताको पहुँच बढे पनि कारोबार रकम भने उल्टो घटेको छ। धेरै मानिस बजारमा आए तर कारोबार गर्न डराए। धेरैले डिम्याट खाता त खोले तर शेयर किनबेच गरेनन्। यसको मुख्य कारण बजारप्रतिको अविश्वास हो। प्रविधिको प्रयोग बढे पनि बजारमा उत्साह फर्कन सकेको छैन। मानिस बढी तर कारोबार कम हुनु भनेको बजार 'मृतप्राय' हुनु हो। यो अवस्था पूँजी बजारका लागि घातक हुन सक्छ।

पूँजी बजारको आकार र बजार पूँजीकरण

नेपालको पूँजी बजारको आकार विस्तार हुँदै गएको सर्वेक्षणले देखाएको छ। २०८२ फागुन मसान्तमा धितोपत्र बजारको कुल पूँजीकरण  ४७ खर्ब ४४ अर्ब ७३ करोड पुगेको छ। अघिल्लो वर्ष फागुनमा यो ४५ खर्ब ४३ अर्ब ८१ करोड थियो। बजार पूँजीकरणमा ४.४२ प्रतिशतको सामान्य वृद्धि देखिएको छ। कुल गार्हस्थ्य उत्पादन अर्थात् जिडिपीको तुलनामा बजार पूँजीकरणको अनुपात ७८ प्रतिशत पुगेको छ। शेयर बजारको आकार ठुलो देखिनुको कारण बोनस शेयर र नयाँ सूचीकरण हो। तर मूल्य घटेका कारण लगानीकर्ताको सम्पत्ति भने घटेको छ। बजार पूँजीकरणमा वित्तीय क्षेत्रको हिस्सा ५२.१९ प्रतिशत छ। जलविद्युत् क्षेत्रको योगदान १५.९२ प्रतिशत पुगेको छ। अन्य क्षेत्रका कम्पनीहरूको सहभागिता अझै कम छ। बजारमा विविधीकरणको अभाव अझै खड्किएको छ।

बजेटका लागि मार्गदर्शन र सम्बोधनको आवश्यकता

आर्थिक सर्वेक्षणले दिएको यो तथ्याङ्क आगामी बजेटका लागि महत्त्वपूर्ण पाठ हो। दोस्रो बजारमा देखिएको सङ्कुचनलाई बजेटले सम्बोधन गर्नुपर्छ। लगानीकर्ताको मनोबल उकास्न नीतिगत स्पष्टता आवश्यक छ। बजारमा किन सङ्कुचन आयो भन्ने कुराको गहिरो अध्ययन हुनुपर्छ। लगानीकर्ताले किन शेयर किनबेच गर्न छाडेका छन् ? कारोबार रकम किन अर्बौले घट्यो ? यी प्रश्नहरूको जवाफ बजेटले दिनुपर्छ। पूँजी बजारलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रसँग जोड्नुपर्छ। शेयर बजारलाई केवल सट्टेबाजीको क्षेत्र मान्न हुँदैन। यो देशको विकासका लागि पूँजी जुटाउने थलो हो। सरकारले शेयर बजार सुधारका लागि ठोस योजना ल्याउनुपर्छ। करका दरहरू र नीतिहरू लगानीमैत्री हुनुपर्छ। बजारमा पारदर्शिता र सुशासन कायम गर्न नयाँ बजेट कोशेढुङ्गा साबित हुनुपर्छ। यदि यो सङ्कुचनलाई अहिले नै नरोक्ने हो भने पूँजी बजार धराशायी हुन सक्छ।

शेयर बजारको आधुनिकता र नयाँ वित्तीय उपकरण

सरकारले पूँजी बजारलाई आधुनिक बनाउने प्रयास गरिरहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ। धितोपत्र बोर्डले पहिलो पटक अविमोच्य असञ्चिती अग्राधिकार शेयर निष्कासनको अनुमति दिएको छ। यस्ता नयाँ उपकरणले बजारमा नयाँ लगानीकर्ता भित्र्याउन सक्छन्। म्युचुअल फण्डको भूमिकालाई पनि सर्वेक्षणले महत्त्व दिएको छ। हालसम्म १९ वटा संस्थाले म्युचुअल फण्ड सञ्चालन गरिरहेका छन्। म्युचुअल फण्डमार्फत  ४१ अर्ब ७५ करोड पूँजी परिचालन भएको छ। साना लगानीकर्ताका लागि यो सुरक्षित लगानीको माध्यम हो। यस्तै ओभर द काउन्टर अर्थात् ओटिसी बजारको कारोबार पनि बढेको छ। सूचीकृत नभएका कम्पनीका शेयर धनीले पनि ओटिसीमार्फत शेयर बेच्न पाएका छन्। यी सबै सुधारका बावजुद दोस्रो बजारको निराशा मुख्य समस्या हो।

पूँजी बजारका चुनौती र आगामी बाटो

पूँजी बजारको विस्तारसँगै साइबर सुरक्षा र बजारको स्थायित्व मुख्य चुनौती बनेका छन्। लगानीकर्ताको हित संरक्षण गर्नु नियामक निकायको पहिलो कर्तव्य हुनुपर्छ। बजारमा शेयरको मूल्यमा हुने उतारचढावले साना लगानीकर्ता निकै पीडित भएका छन्। संस्थागत लगानीकर्ताको उपस्थिति अझै बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ। पूँजी बजारलाई वास्तविक अर्थतन्त्रसँग जोड्नुपर्छ। सरकारले आगामी बजेटमार्फत शेयर बजार सुधारका थप कार्यक्रमहरू ल्याउने सङ्केत त दिएको छ। तर सङ्केत मात्र पर्याप्त छैन। बजारलाई चलायमान बनाउन व्यवहारिक कदम चाल्नुपर्छ। शेयर बजारमा रहेको अन्यौल र डरलाई हटाउनु नै अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो।

आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ ले पूँजी बजारको निकै जटिल अवस्था देखाएको छ। प्राथमिक बजारको वृद्धि सुखद पक्ष हो। तर दोस्रो बजारको सङ्कुचनले चिन्ता बढाएको छ। लगानीकर्ताको सङ्ख्या बढ्नु तर कारोबार रकम घट्नुले बजारमा 'मन्दी' आएको देखाउँछ। फागुनपछिको ४२ विन्दुको गिरावटले बजार थप जोखिममा रहेको पुष्टि गर्छ। सरकारले यो सङ्कुचनको कारण पत्ता लगाउनुपर्छ। आगामी बजेटमार्फत शेयर बजारलाई उकास्ने विशेष प्याकेज ल्याउनुपर्छ। लगानीकर्ताको विश्वास जित्नु नै बजार सुधारको पहिलो सर्त हो। पूँजी बजारको यो विकासले मुलुकको समग्र समृद्धिका लागि आधार तयार गर्नुपर्छ। अबको बजेटले शेयर बजारका यी सबै घाउहरूमा मलम लगाउने अपेक्षा गरिएको छ। बजारलाई पारदर्शी र सुरक्षित बनाउनु नै अबको गन्तव्य हुनुपर्छ। यो तथ्याङ्कले भोलिको बजेटलाई सही दिशा दिने विश्वास गर्न सकिन्छ। सङ्घीय संसद्‌मा पेस भएको यो रिपोर्टले पूँजी बजारको शुद्धीकरणका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।