यी सबै लिगको व्यावसायिक आकार समान छैन। कतिपयले विश्वस्तरीय खेलाडी आकर्षित गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय प्रसारण बजार बनाएका छन् भने कतिपयले घरेलु खेलाडीको विकास, राष्ट्रिय टोलीका लागि प्रतिभा पहिचान र स्थानीय क्रिकेटको व्यावसायीकरणलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

आईसीसीको आम्दानी मात्रै पनि वर्षमा ७५ करोड डलरभन्दा बढी

विश्व क्रिकेटको सर्वोच्च नियामक निकाय आईसीसीको वित्तीय विवरणले पनि यस क्षेत्रको व्यावसायिक शक्ति देखाउँछ।

आईसीसीको सन् २०२५ को वित्तीय विवरणअनुसार संस्थाको कुल आम्दानी तथा अन्य आय ७५ करोड ६३ लाख अमेरिकी डलर थियो। अघिल्लो वर्ष यो रकम ७७ करोड ६६ लाख डलर थियो। अर्थात् कुल आम्दानी केही घटे पनि प्रतियोगिता सञ्चालन खर्च कम भएकाले आईसीसीको कुल आम्दानीमा देखिएको बचत ५४ करोड ३३ लाख डलर पुगेको थियो।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ। ५४ करोड ३३ लाख डलर आईसीसीको आम्दानी होइन, सन् २०२५ मा देखिएको कुल व्यापक वित्तीय बचत हो। संस्थाको आम्दानी र खर्चबीचको सम्बन्ध बुझ्न यो भिन्नता आवश्यक छ।

आईसीसीको आम्दानीको ठूलो हिस्सा विश्वकपजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताका प्रसारण अधिकार, प्रायोजन र व्यावसायिक सम्झौताबाट आउँछ। भारतीय बजारको दर्शक सङ्ख्या र प्रसारण अधिकारको मूल्य विश्व क्रिकेटको वित्तीय संरचनामा विशेष प्रभावशाली छ।

आईपीएल : क्रिकेटलाई अर्बौ डलरको सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्ने नमुना

क्रिकेट अर्थतन्त्रको सबैभन्दा उल्लेखनीय उदाहरण आईपीएल हो। सन् २००८ मा सुरु भएको यो प्रतियोगिता अहिले खेलकुद, मनोरञ्जन, विज्ञापन, प्रसारण र लगानीको विशाल व्यावसायिक संरचना बनेको छ।

लगानी बैंक हुलिहान लोकीको सन् २०२६ को मूल्याङ्कनअनुसार आईपीएलको समग्र व्यावसायिक मूल्य २० अर्ब ६० करोड अमेरिकी डलर पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ११.४ प्रतिशत बढी हो। प्रतियोगिताको आफ्नै ब्रान्ड मूल्य ४ अर्ब ३० करोड डलर आँकलन गरिएको छ।

आईपीएलको आर्थिक शक्ति प्रसारण अधिकारबाट सुरु भएर प्रायोजन, टिकट बिक्री, खेलाडीको व्यापारिक उपयोग, टोलीका ब्रान्ड, सामग्री उत्पादन र लगानीसम्म फैलिएको छ। सन् २०२३–२०२७ को प्रसारण अधिकार चक्र करिब ६ अर्ब २० करोड डलरमा बिक्री भएको विवरणले यसको व्यावसायिक आकार देखाउँछ। 

आईपीएलको सफलताको एउटा कारण भारतको विशाल दर्शक बजार हो। क्रिकेट भारतमा केवल खेल होइन; यो मनोरञ्जन, सामूहिक पहिचान, विज्ञापन र उपभोक्ता बजारसँग जोडिएको छ। खेलको समयमा करोडौँ मानिसले प्रत्यक्ष प्रसारण हेर्ने भएकाले विज्ञापनदाताका लागि आईपीएल ठूलो दर्शक समूहसम्म पुग्ने माध्यम बनेको छ।

दोस्रो कारण प्रतियोगिताको अवधि र ढाँचा हो। सीमित अवधिमा धेरै खेल आयोजना हुने भएकाले प्रसारणकर्ताले नियमित सामग्री पाउँछन्। टोलीले प्रायोजकलाई जर्सी, मैदान, डिजिटल सामग्री र प्रचार अभियानमा दृश्यता दिन सक्छन्। खेलाडीले तलबका अतिरिक्त विज्ञापन तथा व्यावसायिक साझेदारीबाट आम्दानी गर्न सक्छन्।

तेस्रो कारण लगानीको संरचना हो। आईपीएलका टोलीको स्वामित्वमा ठूला व्यावसायिक समूह तथा लगानीकर्ता सहभागी छन्। सन् २०२६ मा रोयल च्यालेन्जर्स बेंगलुरु र राजस्थान रोयल्ससँग सम्बन्धित उच्च मूल्यका स्वामित्व कारोबारले लगानीकर्ताले क्रिकेट फ्रेन्चाइजलाई दीर्घकालीन व्यावसायिक सम्पत्तिका रूपमा हेर्न थालेको देखाएको छ। 

क्रिकेट अर्थतन्त्रका मुख्य आम्दानीका स्रोत

क्रिकेट लिगको आम्दानीलाई एउटै शीर्षकमा बुझ्न सकिँदैन। प्रतियोगिता आयोजना गर्ने निकाय, फ्रेन्चाइज टोली, प्रसारणकर्ता, खेलाडी, प्रायोजक र स्थानीय व्यवसाय सबैको आम्दानी तथा खर्चको संरचना फरक हुन्छ।

प्रसारण तथा डिजिटल अधिकार धेरै ठूला प्रतियोगिताका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आम्दानीमध्ये पर्छन्। टेलिभिजन च्यानल वा डिजिटल मञ्चले खेल देखाउने अधिकार किन्न रकम तिर्छन्। त्यसपछि विज्ञापन, सदस्यता शुल्क वा अन्य व्यावसायिक माध्यमबाट आफ्नो लगानी उठाउने प्रयास गर्छन्।

प्रायोजन र विज्ञापन अर्को ठूलो स्रोत हो। बैंक, दूरसञ्चार कम्पनी, उपभोग्य वस्तुका ब्रान्ड, डिजिटल भुक्तानी सेवा र अन्य व्यवसायले टोली वा प्रतियोगिताको प्रायोजन गर्छन्। उनीहरूका लागि यसको उद्देश्य केवल लोगो देखाउनु होइन; उपभोक्तासँग सम्बन्ध निर्माण गर्नु, ब्रान्ड परिचित गराउनु र बिक्री बढाउनु पनि हो।

टिकट र मैदानको कारोबार बाट आयोजकले आम्दानी गर्छन्। तर टिकट बिक्रीबाट प्राप्त हुने रकम सधैँ आयोजककै नाफा हुँदैन। मैदान भाडा, सुरक्षा, दर्शक व्यवस्थापन, टिकटिङ सेवा र अन्य सञ्चालन खर्च कटाउनुपर्छ।

फ्रेन्चाइज आम्दानी मा टोलीका आफ्नै प्रायोजक, जर्सी बिक्री, व्यापारिक सामग्री, आतिथ्य सेवा र केन्द्रीय आम्दानीको हिस्सा पर्न सक्छ। यसको विपरीत टोलीले खेलाडीको तलब, प्रशिक्षक, यात्रा, आवास, चिकित्सा, प्रशिक्षण र व्यवस्थापनमा ठूलो रकम खर्च गर्छ।

खेलाडीको श्रम बजार पनि क्रिकेट अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण भाग हो। अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीले विभिन्न देशका लिगमा खेल्ने अवसर पाएका छन्। यसले खेलाडीको आम्दानी बढाउन सक्छ, तर राष्ट्रिय टोलीका लागि खेल्ने समय, आराम र विभिन्न प्रतियोगिताको तालिका व्यवस्थापनमा दबाब पनि सिर्जना गर्छ।

पर्यटन र स्थानीय व्यवसाय को आम्दानी प्रत्यक्ष प्रसारण अधिकारजति सजिलै मापन हुँदैन। प्रतियोगिता हेर्न आउने दर्शकले होटल, यातायात, खाना, पसल र मनोरञ्जनमा खर्च गर्न सक्छन्। तर यो प्रभाव प्रतियोगिता भएको स्थान, दर्शकको सङ्ख्या, बसाइको अवधि र स्थानीय आपूर्ति क्षमतामा निर्भर हुन्छ।

यी सबै आम्दानीलाई जोडेर क्रिकेटको अर्थतन्त्रको आकार निकाल्दा दोहोरो गणना नगर्नु आवश्यक छ। उदाहरणका लागि, टिकट बिक्रीबाट प्राप्त रकमलाई आयोजकको आम्दानी र त्यसैलाई स्थानीय अर्थतन्त्रको कुल कारोबारमा समावेश गर्दा एउटै आर्थिक गतिविधि दुई पटक गणना हुन सक्छ।

विश्व क्रिकेटमा पैसाको शक्ति किन भारततिर केन्द्रित छ?

क्रिकेटका प्रतियोगिता धेरै देशमा फैलिएका छन्, तर आर्थिक शक्ति समान रूपमा बाँडिएको छैन। भारतको दर्शक बजार, प्रायोजन क्षमता, प्रसारण अधिकारको मूल्य र ठूला व्यावसायिक समूहको सहभागिताले आईपीएललाई अरू प्रतियोगिताभन्दा ठूलो बनाएको छ।

सन् २०२२–२०२३ को विश्व क्रिकेट अधिकार कारोबारको एउटा उद्योग विश्लेषणले आईपीएल, आईसीसी प्रतियोगिता र भारत, इंग्ल्यान्ड, अस्ट्रेलिया तथा दक्षिण अफ्रिकाजस्ता देशका द्विपक्षीय प्रसारण अधिकारमा ठूलो रकम प्रतिबद्ध भएको उल्लेख गरेको थियो। सोही विश्लेषणले क्रिकेटको आम्दानीमा फ्रेन्चाइज लिगको हिस्सा बढ्दै गएको र द्विपक्षीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटको सापेक्ष हिस्सा घट्दै गएको प्रवृत्ति देखाएको छ। 

यसले क्रिकेटको परम्परागत आर्थिक संरचनामा परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले राष्ट्रिय टोलीका अन्तर्राष्ट्रिय खेल र क्रिकेट बोर्डको केन्द्रीय आम्दानीलाई प्रमुख आधार मानिन्थ्यो। अहिले ठूला फ्रेन्चाइज लिगले खेलाडीको रोजगारी, प्रसारण बजार र निजी लगानीको नयाँ केन्द्र बनाएका छन्।

तर यो परिवर्तनसँग जोखिम पनि छ। प्रसारण अधिकारको मूल्य धेरै बढेपछि त्यसलाई किनेका कम्पनीले विज्ञापन वा सदस्यताबाट पर्याप्त आम्दानी गर्न सकेनन् भने घाटा बेहोर्न सक्छन्। मिडिया कम्पनीको नाफा कमजोर हुँदा भविष्यमा अधिकारको मूल्य घट्न सक्छ। सन् २०२५ मा प्रकाशित भारतीय सञ्चारमाध्यमको विश्लेषणले घट्दो विज्ञापन बजेट, डिजिटल प्रसारणमा घाटा र प्रसारण व्यवसायको एकीकरणले क्रिकेट अधिकार बजारमा दबाब सिर्जना गरेको औँल्याएको थियो। 

त्यसैले क्रिकेटको अर्थतन्त्र निरन्तर बढिरहने निश्चित बजार होइन। यसको सफलता दर्शकको रुचि, प्रायोजकको प्रतिफल, प्रसारणकर्ताको नाफा र प्रतियोगिताको विश्वसनीयतामा निर्भर हुन्छ।

एनपीएल : तीन वर्षमै व्यावसायिक विस्तारको परीक्षा

नेपाल प्रिमियर लिगको तेस्रो संस्करणमा व्यावसायिक कारोबार उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले प्रसारण र टिकटिङ अधिकारबाट कुल ३३ करोड ५३ लाख रुपैयाँको निश्चित सम्झौता गरेको छ। यसमध्ये विश्वव्यापी डिजिटल प्रसारण अधिकार नेटटीभीले १८ करोड ४ लाख रुपैयाँमा, नेपालभित्रको टेलिभिजन प्रसारण अधिकार हिमालय टेलिभिजनले १४ करोड ६४ लाख रुपैयाँमा र टिकटिङ अधिकार ईसेवाले ८५ लाख रुपैयाँमा लिएको छ। 

दोस्रो संस्करणमा यी तीन शीर्षकबाट क्यानले कुल ९ करोड १० लाख रुपैयाँ प्राप्त गरेको विवरणसँग तुलना गर्दा यस वर्षको निश्चित अधिकार रकम करिब ३.७ गुणा पुगेको छ। यसले एनपीएलको व्यावसायिक आकर्षणमा भएको वृद्धिको सङ्केत गर्छ। 

तर अधिकार बिक्रीको रकमलाई प्रतियोगिताको कुल आम्दानी वा नाफा भन्न मिल्दैन। प्रायोजन, टिकटको वास्तविक बिक्री, फ्रेन्चाइजको कारोबार र अन्य आम्दानी छुट्टै हुन्छन्। त्यस्तै खेलाडी, मैदान, सुरक्षा, प्रसारण उत्पादन र प्रतियोगिता व्यवस्थापनका खर्च पनि छुट्टै हिसाबमा राख्नुपर्छ।

क्यानका कोषाध्यक्ष पदम खड्काले अक्टोबर २५ मा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा यस संस्करणमा प्रायोजनबाट २० करोड रुपैयाँ र टिकट तथा प्रसारणबाट ७० करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी हुने अपेक्षा व्यक्त गरेका थिए। उनले प्रतियोगिताको समग्र कारोबार १ अर्ब ५० करोड रुपैयाँसम्म पुग्ने अनुमान पनि प्रस्तुत गरेका थिए। पहिलो संस्करणमा कारोबार १ अर्ब रुपैयाँ पुगेको र दोस्रो संस्करणमा त्यसमा वृद्धि भएको क्यानको भनाइ छ। 

यी अनुमान वास्तविक लेखापरीक्षित आम्दानी होइनन्। प्रतियोगिता सकिएपछि वास्तविक आम्दानी, खर्च र फ्रेन्चाइजहरूको कारोबारको विवरण सार्वजनिक भएपछि मात्र लक्ष्य कति पूरा भयो भन्ने स्पष्ट हुनेछ।

फ्रेन्चाइज टोलीको खर्च पनि बढ्दै

यस वर्ष एनपीएलका प्रत्येक टोलीको औसत खर्च १५ करोड रुपैयाँसम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। अघिल्ला दुई संस्करणमा प्रतिटोली खर्च ८ देखि १० करोड रुपैयाँको दायरामा रहेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। आठ टोलीको हिसाबले प्रतिटोली १५ करोड खर्च भए फ्रेन्चाइजहरूको कुल खर्च करिब १ अर्ब २० करोड रुपैयाँ पुग्न सक्छ।

यो खर्च खेलाडीको तलबमा मात्र सीमित हुँदैन। विदेशी खेलाडीको पारिश्रमिक, नेपाली खेलाडीको तलब, प्रशिक्षक, व्यवस्थापन, होटल, खाना, यात्रा, स्वास्थ्य सेवा, अभ्यास सुविधा र प्रचारप्रसारमा पनि रकम खर्च हुन्छ।

यसबाट घरेलु अर्थतन्त्रमा कारोबार बढ्ने सम्भावना छ। तर फ्रेन्चाइजको सम्पूर्ण खर्चलाई नेपालमा सिर्जना भएको नयाँ आर्थिक मूल्य भन्न मिल्दैन। विदेशी खेलाडीलाई भुक्तानी गरिएको रकमको केही हिस्सा विदेश जान सक्छ; आयातित सामग्री र बाह्य सेवामा खर्च हुँदा पनि रकमको केही भाग देशबाहिर जान सक्छ। अर्कोतर्फ होटल, यातायात, खाना, स्थानीय कर्मचारी र सेवा प्रदायकले आम्दानी पाउँछन्।

नेपालले कति वास्तविक आर्थिक लाभ प्राप्त गर्‍यो भन्ने बुझ्न खर्च कहाँ भयो, स्थानीय व्यवसायले कति आम्दानी गरे र प्रतियोगिताले नयाँ रोजगारी कति सिर्जना गर्‍यो भन्ने तथ्याङ्क आवश्यक हुन्छ।

एनपीएल र पर्यटन 

एनपीएलको आर्थिक अवसर काठमाडौं र कीर्तिपुरको सीमाभित्र मात्र सीमित छैन। देशका विभिन्न भागबाट खेल हेर्न आउने दर्शकले यात्रा, होटल, खाना र मनोरञ्जनमा खर्च गर्न सक्छन्। विदेशी खेलाडी र प्रसारणकर्मीको उपस्थितिले नेपालबारे अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद समुदायमा चर्चा बढाउन सक्छ।

तर प्रतियोगिता आयोजना हुनु र खेल पर्यटनको विकास हुनु फरक कुरा हुन्। विदेशी खेलाडी आउँदैमा विदेशी पर्यटकको ठूलो सङ्ख्या नेपाल आउँछ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। त्यसका लागि प्रतियोगितालाई पर्यटन प्याकेज, स्थानीय गन्तव्य, सांस्कृतिक कार्यक्रम र व्यवस्थित यातायात सेवासँग जोड्नुपर्छ।

उदाहरणका लागि, एनपीएल हेर्न आउने विदेशी दर्शकलाई काठमाडौं उपत्यकाका सम्पदा, पोखरा, चितवन वा अन्य गन्तव्यसँग जोडिएको भ्रमण योजना उपलब्ध गराउन सकिन्छ। होटल तथा ट्राभल व्यवसायले खेल तालिकाअनुसार प्याकेज बनाउन सक्छन्। टोलीका समर्थकका लागि स्थानीय उत्पादन र पर्यटन सेवाको बजार विस्तार गर्न सकिन्छ।

यसको अर्थ खेल प्रतियोगितालाई पर्यटन प्रवर्द्धनको माध्यम बनाउनु हो। तर यसका लागि क्यान, पर्यटन व्यवसायी, स्थानीय सरकार र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ।

एनपीएलको दीर्घकालीन चुनौती 

विश्वका ठूला लिगबाट नेपालले सिक्नुपर्ने कुरा केवल विदेशी खेलाडी ल्याउनु वा ठूलो प्रायोजन जुटाउनु होइन। प्रतियोगिताको आम्दानी र खर्चबीच सन्तुलन, नियमित लेखापरीक्षण, खेलाडीको सुरक्षा, मैदानको गुणस्तर, दर्शकको अनुभव र व्यावसायिक अधिकारको पारदर्शी व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

आईसीसीको मान्यताले एनपीएलको अन्तर्राष्ट्रिय वैधता र आकर्षण बढाउन मद्दत गर्न सक्छ। यस वर्ष निर्णय पुनरावलोकन प्रणाली (डीआरएस) समावेश गरिएको छ, जसले खेल सञ्चालनमा थप प्राविधिक सुविधा उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको छ। तर यस्तो प्रणालीले लागत पनि बढाउँछ। त्यसैले दर्शकले पाउने गुणस्तर र प्रतियोगिताको व्यावसायिक आम्दानीले अतिरिक्त खर्च धान्न सक्ने अवस्था बनाउनुपर्छ। 

नेपालमा क्रिकेट प्रतिभाको आधार छ, तर व्यावसायिक क्रिकेटको स्थिरता राष्ट्रिय टोलीको सफलतामा मात्र निर्भर रहनु हुँदैन। नियमित प्रतियोगिता, उमेर समूहका खेलाडीको विकास, महिला क्रिकेट, घरेलु क्रिकेट संरचना र प्रशिक्षक उत्पादनमा पनि लगानी आवश्यक छ।

एनपीएलबाट प्राप्त आम्दानीको केही हिस्सा क्रिकेट पूर्वाधार, जिल्ला तथा क्षेत्रीय प्रतियोगिता र युवा खेलाडीको विकासमा कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने कुरा पनि सार्वजनिक हुनुपर्छ। यसो भए मात्र लिगको सफलता केही साताको मनोरञ्जनमा सीमित नभई नेपाली क्रिकेटको दीर्घकालीन विकाससँग जोडिन्छ।