‘स्ट्यागफ्लेसन प्रिमियम’ - यो सामान्य शब्द किन पनि होइन भने यसको पहिलो प्रयोग ६१ वर्ष अगाडि भएको थियो र बीचमा यो शब्द अर्थशास्त्रीहरुका बीचबाट लोप जस्तै भएको थियो । 

यो अवधिमा विश्वका कुनै पनि अर्थशास्त्रीहरुले सम्भवतः यसकाे कँही कतै प्रयोग गरेका थिएनन्, कसैले अनौपचारिकरुपमा गरेको भए त्यो बेग्लै कुरा ।

तर, अहिले यो शब्द एकाएक लोकप्रिय बनेको छ । कतिपय विश्लेषकहरु त यो शब्दको कारण विश्वको अर्थतन्त्रको विश्लेषण गर्ने पाटो नै बदलिने र विश्व अर्थतन्त्रलाई नयाँ दिशा दिने दावी गर्न थालेका छन् ।

मध्यपूर्वमा बढ्दो युद्ध, तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि, आपूर्ति शृंखलामा अवरोध र विश्वव्यापी अनिश्चितताका कारण लगानीकर्ताले आफ्नो लगानीको जोखिम पुनः मूल्याङ्कन गर्न थालेपछि यो शब्द वित्तीय बजारमा लोकप्रिय बन्दै गएको हो।

अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार अहिले विश्व अर्थतन्त्रमा यस्तो अवस्था देखिन थालेको छ, जहाँ आर्थिक वृद्धि सुस्त हुने सम्भावना छ, तर महँगी फेरि बढ्न सक्ने जोखिम पनि उत्तिकै बलियो छ । यही संयोजनलाई स्ट्यागफ्लेसन भनिन्छ। जब लगानीकर्ताले यस्तो जोखिमलाई ध्यानमा राखेर थप प्रतिफल (Higher Return) माग्न थाल्छन्, त्यसलाई 'स्ट्यागफ्लेसन प्रिमियम' भनिन्छ।

स्ट्यागफ्लेसन  के हो ? 

स्ट्यागफ्लेसन दुई शब्दबाट बनेको हो—

Stagnation -सुस्त आर्थिक वृद्धि

Inflation -महँगी

सामान्य अवस्थामा अर्थतन्त्र सुस्त हुँदा महँगी घट्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर स्ट्यागफ्लेसनमा भने आर्थिक गतिविधि कमजोर हुँदै जान्छ, रोजगारी सिर्जना घट्छ, तर वस्तु तथा सेवाको मूल्य भने बढिरहन्छ।

यो अर्थशास्त्रका लागि सबैभन्दा कठिन अवस्थामध्ये एक मानिन्छ, किनकि महँगी नियन्त्रण गर्न ब्याजदर बढाउँदा आर्थिक वृद्धि झन् सुस्त हुन सक्छ, र वृद्धि बढाउन ब्याजदर घटाउँदा महँगी झन् चर्किन सक्छ।

अहिले किन फेरि चर्चामा आयो ?

Stagflation शब्दको पहिलो प्रयोग सन् १९६५ नोभेम्बर १७ मा बेलायतका कन्जरभेटिभ पार्टीका सांसद इयान म्याक्लियोडले गरेका थिए।  बेलायती संसद् (House of Commons) मा भाषण दिने क्रममा उनले देशमा आर्थिक सुस्तता (Stagnation) र मुद्रास्फीति/महँगी (Inflation) एकैसाथ देखिएको अवस्थालाई चित्रण गर्दै भनेका थिए- हामीसँग अहिले दुवै दुनियाँको खराब स्थिति छ— एकातिर केवल मुद्रास्फीति (Inflation) मात्र छैन र अर्कोतिर केवल मन्दी (Stagnation) मात्र छैन, बल्कि दुवै एकैसाथ छन्। हामीसँग एक प्रकारको Stagflation को स्थिति छ।

मध्यपूर्वमा बढ्दो द्वन्द्वका कारण कच्चा तेलको मूल्य फेरि उकालो लागेको छ। तेल महँगो हुँदा ढुवानी खर्च बढ्छ, उत्पादन लागत बढ्छ, खाद्यान्नदेखि औद्योगिक वस्तुसम्म महँगिन्छ, उपभोक्ताको खर्च गर्ने क्षमता घट्न थाल्छ।

यसले महँगीलाई माथि धकेल्छ भने आर्थिक गतिविधिलाई सुस्त बनाउने जोखिम बढाउँछ। यही कारण लगानीकर्ताले अहिलेको जोखिमलाई केवल "युद्ध जोखिम" नभई "स्ट्यागफ्लेसन जोखिम" का रूपमा पनि हेर्न थालेका छन्।

वित्तीय बजारमा प्रिमियम भन्नाले अतिरिक्त जोखिमको बदलामा लगानीकर्ताले माग्ने अतिरिक्त प्रतिफललाई जनाइन्छ।

उदाहरणका लागि—यदि कुनै देशको सरकारी ऋणपत्रमा पहिले ३ प्रतिशत प्रतिफल पर्याप्त मानिन्थ्यो भने अहिले लगानीकर्ताले त्यही जोखिमका लागि ४ वा ५ प्रतिशत प्रतिफल माग्न सक्छन्। किनकि उनीहरूलाई भविष्यमा महँगी, ब्याजदर वा आर्थिक मन्दीको जोखिम बढी देखिएको हुन्छ।

अर्थात्, जोखिम बढेपछि प्रतिफलको माग पनि बढ्छ। यही अतिरिक्त मागलाई स्ट्यागफ्लेसन प्रिमियम भनिएको हो।

सन् १९७० को इतिहास दोहोरिन सक्छ ?

स्ट्यागफ्लेसनको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण सन् १९७० को दशक हो।

त्यतिबेला मध्यपूर्वको तेल संकटपछि विश्वभर तेलको मूल्य आकासियो। उत्पादन लागत बढ्यो, महँगी दोहोरो अंकमा पुग्यो, तर आर्थिक वृद्धि कमजोर भयो। अमेरिका, बेलायत र युरोपका धेरै देशहरूले वर्षौंसम्म यसको असर भोगे।

अहिले पनि केही अर्थशास्त्रीहरूले तेल बजारमा देखिएको तनावले त्यही अवस्थाको आंशिक पुनरावृत्ति हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। यद्यपि अहिलेको विश्व अर्थतन्त्र सन् १९७० को तुलनामा धेरै विविधीकृत र प्रविधिमैत्री भएकाले परिस्थिति पूर्ण रूपमा उस्तै हुने सम्भावना भने कम मानिएको छ।

सबै बजारमा एउटै असर छैन

रोचक कुरा के छ भने स्ट्यागफ्लेसनको जोखिम बढ्दाबढ्दै पनि विश्वका केही शेयर बजारहरू भने उकालो लागिरहेका छन्।

यसको कारण कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सेमिकन्डक्टर, क्लाउड कम्प्युटिङ र डिजिटल पूर्वाधारमा भइरहेको तीव्र लगानी हो। लगानीकर्ताले परम्परागत उद्योगभन्दा उच्च प्रविधि क्षेत्रको भविष्यप्रति अझै विश्वास राखेका छन्।

त्यसैले अहिले विश्व बजारमा दुई विपरीत धार देखिएका छन्—एकातिर युद्ध र महँगीको डर, अर्कोतिर एआईबाट आउने भविष्यको आम्दानीप्रतिको आशा।

केन्द्रीय बैंकहरू अप्ठ्यारोमा

यदि स्ट्यागफ्लेसनको जोखिम बढ्यो भने विश्वका केन्द्रीय बैंकहरू कठिन निर्णयको अवस्थामा पुग्न सक्छन्। ब्याजदर बढाउँदा महँगी नियन्त्रण हुन सक्छ, तर आर्थिक वृद्धि झन् सुस्त हुन्छ। ब्याजदर घटाउँदा आर्थिक गतिविधि बढ्न सक्छ, तर महँगी फेरि चर्किन सक्छ।

यही कारण अहिले अमेरिकी फेडरल रिजर्भ, युरोपेली केन्द्रीय बैंक र अन्य केन्द्रीय बैंकहरूले तेल बजार, रोजगारी र उपभोक्ता मूल्य सूचकांकलाई अत्यन्त नजिकबाट नियालिरहेका छन्।

निष्कर्ष

स्ट्यागफ्लेसन प्रिमियम कुनै औपचारिक आर्थिक सूचक होइन, तर यसले अहिलेको विश्व वित्तीय बजारको मनोविज्ञानलाई स्पष्ट रूपमा चित्रण गर्छ। लगानीकर्ताहरू अब केवल कम्पनीको नाफा वा ब्याजदर मात्र हेरेर निर्णय गरिरहेका छैनन्। उनीहरू युद्ध, ऊर्जा, आपूर्ति शृंखला, महँगी र आर्थिक वृद्धिको संयुक्त जोखिमलाई पनि मूल्याङ्कन गर्दै छन्।

यदि मध्यपूर्वको तनाव लामो समयसम्म जारी रह्यो र ऊर्जा मूल्य उच्च रहिरह्यो भने स्ट्यागफ्लेसन प्रिमियम केवल विश्लेषकहरूको शब्दावलीमा सीमित नरही विश्व पूँजी बजारको नयाँ वास्तविकता बन्न सक्ने सम्भावना बढ्दै गएको छ।